UNPKG

hindu-devotional-texts

Version:

Hand-curated, typed, authoritative Hindu devotional content — aartis, chalisas, kathas, stotras, mantras, ashtottaras & sahasranamas, Vedic suktas, daily prayers, puja vidhi, Navratri, tirthas, the festival/ekadashi calendar, and full scriptures (Bhagavad

873 lines • 698 kB
// The Bhagavad Geeta — full text: 18 chapters, 701 verses.
// Devanagari generated from the public-domain (Unlicense) gita/gita
// dataset: line breaks normalised, a transposed i-matra in 25 verses
// (the निश्चित / त्रिविध family) corrected, and a further round of
// audit-driven repairs (17.25 missing भिः suffix, 14 verses with a
// phantom र before vocalic ृ in the शृ-imperative, two character-substitution
// typos at 1.34/16.20, plus four stray-nukta encodings normalised). See
// AUDIT.md for the cross-source verification record. The IAST is
// transliterated from the repaired Devanagari with
// @indic-transliteration/sanscript and verified by an akshara-level
// round-trip. The English translation is Shri Purohit Swami's (1935),
// public domain (life+70), imported per-verse from the same gita/gita
// dataset by scripts/add-geeta-translation.cjs. See SOURCES.md / AUDIT.md.
const bhagavadGeeta = {
    slug: 'bhagavad-geeta',
    titleEnglish: 'Bhagavad Geeta',
    titleHindi: 'श्रीमद्भगवद्गीता',
    titleSanskrit: 'श्रीमद्भगवद्गीता',
    deity: 'krishna',
    about: {
        en: "The Bhagavad Geeta — \"the Song of God\" — is a Sanskrit scripture set as a dialogue between the prince Arjuna and Krishna, his charioteer, on the battlefield of Kurukshetra at the outset of the Mahabharata war. It forms part of the epic Mahabharata (within the Bhishma Parva) and is arranged in 18 chapters, each presented as a yoga. The complete Devanagari text is given here; the verse count follows the 701-verse recension (chapter 13 carrying 35 verses). The Devanagari is reproduced from a public-domain source, with IAST transliteration generated from it and a public-domain English translation (Shri Purohit Swami, 1935) on each verse.",
        hi: "श्रीमद्भगवद्गीता — \"भगवान् का गीत\" — एक संस्कृत ग्रंथ है, जो महाभारत-युद्ध के आरंभ में कुरुक्षेत्र की रणभूमि पर राजकुमार अर्जुन एवं उनके सारथी श्रीकृष्ण के संवाद के रूप में है। यह महाभारत महाकाव्य (भीष्म पर्व) का अंग है एवं अठारह अध्यायों में विभक्त है, प्रत्येक अध्याय एक योग के रूप में। यहाँ सम्पूर्ण देवनागरी पाठ दिया गया है; श्लोक-संख्या 701-श्लोकीय पाठ-परम्परा के अनुसार है (तेरहवें अध्याय में 35 श्लोक)। देवनागरी पाठ एक सार्वजनिक-अधिकार स्रोत से लिया गया है, एवं उसी से IAST लिप्यंतरण निर्मित किया गया है; प्रत्येक श्लोक पर एक सार्वजनिक-अधिकार अंग्रेज़ी अनुवाद (श्री पुरोहित स्वामी, 1935) भी दिया गया है।",
    },
    chapters: [
        {
            number: 1,
            titleSanskrit: "अर्जुनविषादयोग",
            titleEnglish: "Arjuna's Dilemma",
            verses: [
                { devanagari: "धृतराष्ट्र उवाच\nधर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः।\nमामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय।।1.1।।", iast: "dhṛtarāṣṭra uvāca\ndharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ|\nmāmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya||1.1||", english: "The King Dhritarashtra asked, \"O Sanjaya! What happened on the sacred battlefield of Kurukshetra when my people and the Pandavas gathered?\"", hindi: "धृतराष्ट्र ने पूछा — हे संजय! धर्मभूमि कुरुक्षेत्र में युद्ध की इच्छा से एकत्र हुए मेरे पुत्रों (कौरवों) तथा पाण्डवों ने क्या किया?" },
                { devanagari: "सञ्जय उवाच\nदृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा।\nआचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्।।1.2।।", iast: "sañjaya uvāca\ndṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā|\nācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt||1.2||", english: "Sanjaya replied: \"When Prince Duryodhana saw the Pandavas' army paraded, he approached his preceptor Guru Drona and spoke these words:", hindi: "संजय ने कहा — उस समय राजा दुर्योधन ने व्यूहरचना में खड़ी पाण्डवों की सेना को देखकर आचार्य द्रोण के पास जाकर ये वचन कहे।" },
                { devanagari: "पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्।\nव्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता।।1.3।।", iast: "paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇām ācārya mahatīṃ camūm|\nvyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā||1.3||", english: "Revered Father! Behold this mighty host of the Pandavas, paraded by the son of King Drupada, your wise disciple.", hindi: "हे आचार्य! आपके बुद्धिमान शिष्य द्रुपदपुत्र (धृष्टद्युम्न) द्वारा व्यूहाकार खड़ी की गई पाण्डुपुत्रों की इस विशाल सेना को देखिए।" },
                { devanagari: "अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि।\nयुयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः।।1.4।।", iast: "atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi|\nyuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ||1.4||", english: "In it are heroes and great bowmen; the equals in battle of Arjuna, Bheema, Yuyudhana, Virata, and Drupada—all great soldiers.", hindi: "इस सेना में युद्ध में भीम और अर्जुन के समान अनेक शूरवीर महाधनुर्धर हैं — जैसे युयुधान (सात्यकि), विराट तथा महारथी द्रुपद।" },
                { devanagari: "धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्।\nपुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः।।1.5।।", iast: "dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān|\npurujit kuntibhojaśca śaibyaśca narapuṅgavaḥ||1.5||", english: "Dhrishtaketu, Chekitan, the valiant king of Benares, Purujit, Kuntibhoja, and Shaibya—a master of many.", hindi: "धृष्टकेतु, चेकितान, पराक्रमी काशिराज, पुरुजित, कुन्तिभोज तथा मनुष्यों में श्रेष्ठ शैब्य भी हैं।" },
                { devanagari: "युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्।\nसौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः।।1.6।।", iast: "yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān|\nsaubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ||1.6||", english: "Yudhamanyu, Uttamouja, Soubhadra, and the sons of Droupadi—all famous men.", hindi: "पराक्रमी युधामन्यु, बलवान उत्तमौजा, सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु) तथा द्रौपदी के पुत्र — ये सब महारथी हैं।" },
                { devanagari: "अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम।\nनायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते।।1.7।।", iast: "asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama|\nnāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te||1.7||", english: "No changes needed.", hindi: "हे द्विजश्रेष्ठ! हमारी ओर के जो प्रमुख योद्धा एवं मेरी सेना के नायक हैं, उन्हें भी जान लीजिए; आपकी जानकारी के लिए मैं उनके नाम बताता हूँ।" },
                { devanagari: "भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः।\nअश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च।।1.8।।", iast: "bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ|\naśvatthāmā vikarṇaśca saumadattis tathaiva ca||1.8||", english: "You come first; then Bheeshma, Karna, Kripa, great warriors; Ashwaththama, Vikarna, and the son of Somadhatta;", hindi: "आप (द्रोणाचार्य), भीष्म, कर्ण, संग्रामविजयी कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्ण तथा सोमदत्त के पुत्र (भूरिश्रवा) —" },
                { devanagari: "अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः।\nनानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः।।1.9।।", iast: "anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ|\nnānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ||1.9||", english: "And many others, all ready to die for My sake; all armed, all skilled in warfare.", hindi: "और भी बहुत-से शूरवीर हैं जिन्होंने मेरे लिए अपने प्राणों का मोह त्याग दिया है; वे नाना प्रकार के शस्त्रास्त्रों से सुसज्जित और युद्ध में निपुण हैं।" },
                { devanagari: "अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्।\nपर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्।।1.10।।", iast: "aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam|\nparyāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam||1.10||", english: "Yet our army seems weaker, though commanded by Bhishma; their army seems stronger, though commanded by Bhima.", hindi: "भीष्म द्वारा रक्षित हमारी यह सेना (उनकी तुलना में) अपर्याप्त है, जबकि भीम द्वारा रक्षित उनकी सेना पर्याप्त (पूर्ण समर्थ) है।" },
                { devanagari: "अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः।\nभीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि।।1.11।।", iast: "ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ|\nbhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi||1.11||", english: "Therefore, let the rank and file stand firm in their posts according to battalions, and all you generals around Bheeshma.", hindi: "अतः आप सब अपने-अपने मोर्चों पर यथास्थान स्थित रहते हुए सब ओर से केवल भीष्म पितामह की ही रक्षा करें।" },
                { devanagari: "तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः।\nसिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्।।1.12।।", iast: "tasya saṃjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ|\nsiṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān||1.12||", english: "Then, to enliven his spirits, the brave Grandfather Bheeshma, the eldest of the Kuru clan, blew his conch, its sound resembling that of a lion's roar.", hindi: "तब कौरवों में वृद्ध, प्रतापी पितामह भीष्म ने दुर्योधन के हृदय में हर्ष उत्पन्न करते हुए सिंह के समान गरजकर ऊँचे स्वर में शंख बजाया।" },
                { devanagari: "ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः।\nसहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्।।1.13।।", iast: "tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ|\nsahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo 'bhavat||1.13||", english: "And immediately, all the conches, drums, trumpets, and horns blared forth in a tumultuous uproar.", hindi: "इसके पश्चात शंख, नगाड़े, ढोल, मृदंग और रणसिंघे एक साथ ही बज उठे और उनका वह शब्द अत्यन्त भयंकर हुआ।" },
                { devanagari: "ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ।\nमाधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः।।1.14।।", iast: "tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau|\nmādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ||1.14||", english: "Then, seated in their spacious war chariot, yoked with white horses, Lord Shri Krishna and Arjuna sounded their divine conch shells.", hindi: "तदनन्तर सफेद घोड़ों से जुते हुए भव्य रथ पर बैठे हुए माधव (श्रीकृष्ण) और पाण्डुपुत्र अर्जुन ने भी अपने दिव्य शंख बजाए।" },
                { devanagari: "पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः।\nपौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः।।1.15।।", iast: "pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ|\npauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ||1.15||", english: "Lord Shri Krishna blew his Panchajanya, and Arjuna blew his Devadatta; brave Bheema blew his renowned shell, Poundra.", hindi: "श्रीकृष्ण (हृषीकेश) ने पाञ्चजन्य, अर्जुन (धनञ्जय) ने देवदत्त तथा भयानक कर्म करने वाले भीम (वृकोदर) ने पौण्ड्र नामक महाशंख बजाया।" },
                { devanagari: "अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।\nनकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ।।1.16।।", iast: "anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ|\nnakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau||1.16||", english: "The King Dharmaraja, the son of Kunti, blew the Anantavijaya, Nakula, and Sahadeva, the Sughosa and Manipushpaka, respectively.", hindi: "कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर ने अनन्तविजय तथा नकुल और सहदेव ने क्रमशः सुघोष और मणिपुष्पक नामक शंख बजाए।" },
                { devanagari: "काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः।\nधृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः।।1.17।।", iast: "kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ|\ndhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiś cāparājitaḥ||1.17||", english: "And the Maharaja of Benares, the great archer, Shikhandi, the great soldier, Dhrishtayumna, Virata, and Satyaki, the invincible one,", hindi: "श्रेष्ठ धनुर्धर काशिराज, महारथी शिखण्डी, धृष्टद्युम्न, विराट तथा अजेय सात्यकि —" },
                { devanagari: "द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते।\nसौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्।।1.18।।", iast: "drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate|\nsaubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthak pṛthak||1.18||", english: "And, O King! Drupada's sons, Droupadi's sons, and the great soldier Soubhadra blew their conches.", hindi: "हे राजन (धृतराष्ट्र)! द्रुपद, द्रौपदी के पुत्र तथा महाबाहु सुभद्रापुत्र (अभिमन्यु) — इन सबने अलग-अलग अपने-अपने शंख बजाए।" },
                { devanagari: "स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्।\nनभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्।।1.19।।", iast: "sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat|\nnabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan||1.19||", english: "The tumult rent the hearts of the sons of Dhritarashtra, shaking heaven and earth with its echoing violence.", hindi: "उस भयंकर शब्द ने आकाश और पृथ्वी को गुँजाते हुए धृतराष्ट्र के पुत्रों के हृदयों को विदीर्ण कर दिया।" },
                { devanagari: "अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः।\nप्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः।।1.20।।", iast: "atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ|\npravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ||1.20||", english: "Then, upon beholding the sons of Dhritarashtra, drawn up on the battlefield, ready to fight, Arjuna, whose flag bore the image of Hanuman,", hindi: "हे राजन! इसके बाद हनुमान के चिह्न वाली ध्वजा से युक्त अर्जुन ने मोर्चे पर खड़े कौरवों को देखकर, शस्त्र चलने का समय आने पर अपना धनुष उठाया।" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nहृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते।\nसेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत।।1.21।।", iast: "arjuna uvāca\nhṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate|\nsenayorubhayor madhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta||1.21||", english: "Raising his bow, he spoke this to the Lord Shri Krishna: O Infallible Lord of the earth! Please draw up my chariot between the two armies.", hindi: "और हे राजन! उन्होंने हृषीकेश (श्रीकृष्ण) से ये वचन कहे — अर्जुन बोले — हे अच्युत! मेरे रथ को दोनों सेनाओं के बीच में ले चलकर खड़ा कीजिए," },
                { devanagari: "यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्।\nकैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे।।1.22।।", iast: "yāvadetān nirīkṣe 'haṃ yoddhukāmān avasthitān|\nkairmayā saha yoddhavyam asmin raṇasamudyame||1.22||", english: "So that I may observe those who must fight on my side and those who must fight against me.", hindi: "जिससे मैं युद्ध की इच्छा से खड़े हुए इन योद्धाओं को भली-भाँति देख सकूँ कि इस युद्ध-उद्यम में मुझे किन-किन के साथ लड़ना है।" },
                { devanagari: "योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः।\nधार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः।।1.23।।", iast: "yotsyamānān avekṣe 'haṃ ya ete 'tra samāgatāḥ|\ndhārtarāṣṭrasya durbuddher yuddhe priyacikīrṣavaḥ||1.23||", english: "And gaze upon this array of soldiers, eager to please the sons of Dhritarashtra who are sinful.", hindi: "मैं उन लोगों को देखना चाहता हूँ जो यहाँ युद्ध के लिए एकत्र हुए हैं और दुर्बुद्धि दुर्योधन का युद्ध में प्रिय करने की इच्छा रखते हैं।" },
                { devanagari: "संजय उवाच\nएवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत।\nसेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्।।1.24।।", iast: "saṃjaya uvāca\nevam ukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata|\nsenayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam||1.24||", english: "Sanjaya said: \"Having listened to Arjuna's request, Lord Shri Krishna drew up His bright chariot in the midst between the two armies.", hindi: "संजय ने कहा — हे भरतवंशी (धृतराष्ट्र)! अर्जुन (गुडाकेश) के इस प्रकार कहने पर श्रीकृष्ण ने उस उत्तम रथ को दोनों सेनाओं के बीच में खड़ा कर दिया।" },
                { devanagari: "भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्।\nउवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति।।1.25।।", iast: "bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām|\nuvāca pārtha paśyaitān samavetān kurūn iti||1.25||", english: "Where Bheeshma and Drona had led all the rulers of the earth, they spoke thus: O Arjuna! Behold, these members of the family of Kuru are assembled.", hindi: "भीष्म, द्रोण तथा समस्त राजाओं के सामने रथ खड़ा करके श्रीकृष्ण बोले — हे पार्थ! युद्ध के लिए एकत्र हुए इन कौरवों को देखो।" },
                { devanagari: "तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान्।\nआचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा।।1.26।।", iast: "tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṝn atha pitāmahān|\nācāryān mātulān bhrātṝn putrān pautrān sakhīṃs tathā||1.26||", english: "There, Arjuna noticed fathers, grandfathers, uncles, cousins, sons, grandsons, teachers, and friends.", hindi: "तब अर्जुन ने दोनों सेनाओं में खड़े हुए पिताओं, पितामहों, आचार्यों, मामाओं, भाइयों, पुत्रों, पौत्रों तथा मित्रों को देखा।" },
                { devanagari: "श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि।\nतान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्।।1.27।।", iast: "śvaśurān suhṛdaścaiva senayorubhayorapi|\ntānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūnavasthitān||1.27||", english: "Fathers-in-law and benefactors were arrayed on both sides, and Arjuna then gazed at all those kinsmen before him.", hindi: "ससुर और सुहृद (हितैषी) भी दोनों सेनाओं में खड़े थे। इन सब बन्धु-बान्धवों को उपस्थित देखकर कुन्तीपुत्र अर्जुन —" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nकृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्।\nदृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्।।1.28।।", iast: "arjuna uvāca\nkṛpayā parayā''viṣṭo viṣīdannidamabravīt|\ndṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam||1.28||", english: "And his heart melted with pity, and sadly he spoke: \"O my Lord! When I see all these, my own people, thirsting for battle,", hindi: "अत्यन्त करुणा से व्याकुल होकर विषादपूर्वक यह बोले — अर्जुन ने कहा — हे कृष्ण! युद्ध की इच्छा से उपस्थित अपने इन स्वजनों को देखकर" },
                { devanagari: "सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति।\nवेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते।।1.29।।", iast: "sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati|\nvepathuś ca śarīre me romaharṣaś ca jāyate||1.29||", english: "My limbs are failing me, my throat is parched, my body is trembling, and my hair is standing on end.", hindi: "मेरे अंग शिथिल हुए जा रहे हैं और मुख सूख रहा है; मेरे शरीर में कँपकँपी और रोमांच हो रहा है।" },
                { devanagari: "गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते।\nन च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः।।1.30।।", iast: "gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt tvak caiva paridahyate|\nna ca śaknomy avasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ||1.30||", english: "The bow Gandiva slips from my hand, and my skin burns. I cannot remain still, for my mind is in tumult.", hindi: "हाथ से गाण्डीव धनुष गिर रहा है और त्वचा भी जल रही है; मैं खड़ा रहने में असमर्थ हूँ और मेरा मन मानो भ्रमित-सा हो रहा है।" },
                { devanagari: "निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव।\nन च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे।।1.31।।", iast: "nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava|\nna ca śreyo 'nupaśyāmi hatvā svajanam āhave||1.31||", english: "The omens are unfavorable; what good can come from the slaughter of my people on this battlefield?", hindi: "हे केशव! मुझे विपरीत (अशुभ) लक्षण दिखाई दे रहे हैं; युद्ध में अपने स्वजनों को मारकर मैं कोई कल्याण नहीं देखता।" },
                { devanagari: "न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च।\nकिं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा।।1.32।।", iast: "na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca|\nkiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogair jīvitena vā||1.32||", english: "Ah, my Lord! I do not crave victory, nor a kingdom, nor any pleasure. What would a kingdom, happiness, or life be to me?", hindi: "हे कृष्ण! मैं न विजय चाहता हूँ, न राज्य और न सुख। हे गोविन्द! हमें ऐसे राज्य, भोग अथवा जीवन से क्या प्रयोजन?" },
                { devanagari: "येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च।\nत इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च।।1.33।।", iast: "yeṣām arthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca|\nta ime 'vasthitā yuddhe prāṇāṃs tyaktvā dhanāni ca||1.33||", english: "When those for whose sake I desire these things stand here, about to sacrifice their property and lives:", hindi: "जिनके लिए हमें राज्य, भोग और सुखों की इच्छा है, वे ही ये लोग अपने प्राण और धन की आशा छोड़कर युद्ध में खड़े हैं।" },
                { devanagari: "आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः।\nमातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा।।1.34।।", iast: "ācāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva ca pitāmahāḥ|\nmātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ sambandhinas tathā||1.34||", english: "Teachers, fathers, grandfathers, sons, grandsons, uncles, fathers-in-law, brothers-in-law, and other relatives.", hindi: "आचार्य, पिता, पुत्र, पितामह, मामा, ससुर, पौत्र, साले तथा अन्य सम्बन्धी —" },
                { devanagari: "एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन।\nअपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते।।1.35।।", iast: "etān na hantum icchāmi ghnato 'pi madhusūdana|\napi trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte||1.35||", english: "I would not kill them, even for three worlds; why then for this earth alone? It matters not if I myself am killed.", hindi: "हे मधुसूदन! ये मुझे मारें तो भी मैं इन्हें मारना नहीं चाहता; तीनों लोकों के राज्य के लिए भी नहीं, फिर इस पृथ्वी के लिए तो कहना ही क्या।" },
                { devanagari: "निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन।\nपापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः।।1.36।।", iast: "nihatya dhārtarāṣṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana|\npāpam evāśrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ||1.36||", english: "My Lord! What happiness can come from the death of these sons of Dhritarashtra? We shall be committing a sin if we kill these desperate men.", hindi: "हे जनार्दन! धृतराष्ट्र के इन पुत्रों को मारकर हमें क्या प्रसन्नता मिलेगी? इन आततायियों को मारने से तो हमें पाप ही लगेगा।" },
                { devanagari: "तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्।\nस्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव।।1.37।।", iast: "tasmānnārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrān svabāndhavān|\nsvajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava||1.37||", english: "We are worthy of a nobler feat than slaughtering our relatives—the sons of Dhritarashtra; for, my Lord, how can we be happy if we kill our kinsmen?", hindi: "इसलिए हे माधव! अपने ही बन्धु धृतराष्ट्रपुत्रों को मारना हमारे लिए उचित नहीं; भला अपने ही स्वजनों को मारकर हम कैसे सुखी होंगे?" },
                { devanagari: "यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः।\nकुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्।।1.38।।", iast: "yady apy ete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ|\nkulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam||1.38||", english: "Although these men, blinded by greed, see no guilt in destroying their kin or fighting against their friends,", hindi: "यद्यपि लोभ से भ्रष्टचित्त हुए ये लोग कुल के नाश से होने वाले दोष और मित्रों से द्रोह के पाप को नहीं देखते," },
                { devanagari: "कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्।\nकुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन।।1.39।।", iast: "kathaṃ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum|\nkulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhir janārdana||1.39||", english: "Should we not, whose eyes are open and who consider it wrong to annihilate our family, turn away from such a great crime?", hindi: "तथापि हे जनार्दन! कुल के नाश से होने वाले दोष को स्पष्ट देखने वाले हम लोग इस पाप से क्यों न विमुख हों?" },
                { devanagari: "कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः।\nधर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत।।1.40।।", iast: "kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ|\ndharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam adharmo 'bhibhavaty uta||1.40||", english: "The destruction of our kindred means the destruction of the traditions of our ancient lineage, and when these are lost, irreligion will overrun our homes.", hindi: "कुल के नाश से सनातन कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं; और धर्म के नष्ट होने पर सम्पूर्ण कुल को अधर्म दबा लेता है।" },
                { devanagari: "अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः।\nस्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः।।1.41।।", iast: "adharmābhibhavāt kṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ|\nstrīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṅkaraḥ||1.41||", english: "When irreligion spreads, the women of the house start to stray; when they lose their purity, adulteration of the lineage follows.", hindi: "हे कृष्ण! अधर्म के बढ़ने पर कुल की स्त्रियाँ दूषित हो जाती हैं; और हे वार्ष्णेय! स्त्रियों के दूषित होने पर वर्णसंकर उत्पन्न होता है।" },
                { devanagari: "सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च।\nपतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः।।1.42।।", iast: "saṅkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca|\npatanti pitaro hy eṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ||1.42||", english: "Promiscuity ruins both the family and those who defile it; while the souls of our ancestors droop, due to the lack of funeral cakes and ablutions.", hindi: "यह वर्णसंकर कुलघातियों और कुल — दोनों को नरक में ले जाने वाला होता है; पिण्ड और जल की क्रिया लुप्त हो जाने से इनके पितर भी अधोगति को प्राप्त होते हैं।" },
                { devanagari: "दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः।\nउत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः।।1.43।।", iast: "doṣair etaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ|\nutsādyante jātidharmāḥ kuladharmāś ca śāśvatāḥ||1.43||", english: "By the destruction of our lineage and the pollution of our blood, ancient class traditions and family purity alike perish.", hindi: "वर्णसंकर उत्पन्न करने वाले इन कुलघातियों के दोषों से जातिधर्म और सनातन कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं।" },
                { devanagari: "उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन।\nनरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम।।1.44।।", iast: "utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana|\nnarake 'niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma||1.44||", english: "The wise say, my Lord, that they are forever lost whose ancient traditions have been lost.", hindi: "हे जनार्दन! हमने सुना है कि जिन मनुष्यों के कुलधर्म नष्ट हो जाते हैं, उनका अनिश्चित काल तक नरक में वास होता है।" },
                { devanagari: "अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्।\nयद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः।।1.45।।", iast: "aho bata mahat pāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam|\nyad rājyasukhalobhena hantuṃ svajanam udyatāḥ||1.45||", english: "Alas, it is strange that we should be willing to kill our own countrymen and commit a great sin, in order to enjoy the pleasures of kingdom.", hindi: "अहो! बड़े खेद की बात है कि हम राज्य-सुख के लोभ से अपने ही स्वजनों को मारने को तैयार होकर महान पाप करने पर तुले हुए हैं।" },
                { devanagari: "यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः।\nधार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्।।1.46।।", iast: "yadi mām apratīkāram aśastraṃ śastrapāṇayaḥ|\ndhārtarāṣṭrā raṇe hanyus tan me kṣemataraṃ bhavet||1.46||", english: "If, on the contrary, the sons of Dhritarashtra, with weapons in hand, should slay me, unarmed and unresisting, surely that would be better for my welfare!", hindi: "यदि शस्त्र हाथ में लिए हुए धृतराष्ट्रपुत्र मुझ निःशस्त्र और सामना न करने वाले को युद्ध में मार भी डालें, तो वह मेरे लिए अधिक कल्याणकारी होगा।" },
                { devanagari: "सञ्जय उवाच\nएवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्।\nविसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः।।1.47।।", iast: "sañjaya uvāca\nevam uktvā'rjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat|\nvisṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ||1.47||", english: "Sanjaya said: \"Having spoken thus, Arjuna sank into the seat of his chariot, discarding his bow and arrow, overwhelmed with grief in the midst of the armies.\"", hindi: "संजय ने कहा — रणभूमि में इस प्रकार कहकर शोक से उद्विग्न मन वाले अर्जुन बाण सहित धनुष को त्यागकर रथ के पिछले भाग में बैठ गए।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde arjunaviṣādayogo nāma prathamo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 2,
            titleSanskrit: "सांख्ययोग",
            titleEnglish: "Transcendental Knowledge",
            verses: [
                { devanagari: "सञ्जय उवाच\nतं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्।\nविषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः।।2.1।।", iast: "sañjaya uvāca\ntaṃ tathā kṛpayā'viṣṭamaśru pūrṇākulekṣaṇam|\nviṣīdantamidaṃ vākyam uvāca madhusūdanaḥ||2.1||", english: "Sanjaya then told how the Lord Shri Krishna, seeing Arjuna overwhelmed with compassion, his eyes dimmed with flowing tears and full of despondency, consoled him:", hindi: "संजय ने कहा — इस प्रकार करुणा से व्याप्त, आँसुओं से भरे व्याकुल नेत्रों वाले तथा शोक में डूबे हुए अर्जुन से मधुसूदन (श्रीकृष्ण) ने यह वचन कहा।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nकुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्।\nअनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन।।2.2।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nkutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam|\nanāryajuṣṭamasvargyam akīrtikaram arjuna||2.2||", english: "The Lord said: My beloved friend! Why yield to this weakness, on the eve of battle, which does no credit to those who call themselves Aryans and only brings them infamy, barring them from the gates of heaven?", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे अर्जुन! इस विषम अवसर पर यह मोह तुम्हें कहाँ से आ गया? यह न तो श्रेष्ठ पुरुषों के योग्य है, न स्वर्ग दिलाने वाला है और न ही कीर्ति देने वाला है।" },
                { devanagari: "क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते।\nक्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप।।2.3।।", iast: "klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayyupapadyate|\nkṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa||2.3||", english: "O Arjuna! Why give way to unmanliness? O thou, who art the terror of thy enemies! Shake off such shameful effeminacy and make ready to act!", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! तुम कायरता को मत प्राप्त होओ, यह तुम्हें शोभा नहीं देती। हे परंतप (शत्रुओं को संताप देने वाले)! हृदय की इस तुच्छ दुर्बलता को त्यागकर युद्ध के लिए खड़े हो जाओ।" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nकथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन।\nइषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन।।2.4।।", iast: "arjuna uvāca\nkathaṃ bhīṣmam ahaṃ saṃkhye droṇaṃ ca madhusūdana|\niṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana||2.4||", english: "Arjuna argued: My Lord! How can I, when the battle rages, send an arrow through Bheeshma and Drona, whom I should revere?", hindi: "अर्जुन बोले — हे मधुसूदन! हे अरिसूदन (शत्रुओं का नाश करने वाले)! मैं रणभूमि में पूजनीय भीष्म और द्रोण के विरुद्ध बाणों से कैसे युद्ध करूँ?" },
                { devanagari: "गुरूनहत्वा हि महानुभावान्\nश्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके।\nहत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव\nभुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्।।2.5।।", iast: "gurūnahatvā hi mahānubhāvān\nśreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke|\nhatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva\nbhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān||2.5||", english: "Rather, I would be content with a beggar's crust than to kill these teachers of mine, these precious noble souls! To slay these masters who are my benefactors would be to stain the sweetness of life's pleasures with their blood.", hindi: "इन महानुभाव गुरुजनों को मारने की अपेक्षा तो इस संसार में भिक्षा का अन्न खाकर जीना ही श्रेष्ठ है। इन गुरुजनों को मारकर तो मैं रक्त से सने हुए, धन और कामना के भोग ही भोगूँगा।" },
                { devanagari: "न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो\nयद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः।\nयानेव हत्वा न जिजीविषाम\nस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः।।2.6।।", iast: "na caitadvidmaḥ kataranno garīyo\nyadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ|\nyāneva hatvā na jijīviṣāma\ns te 'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ||2.6||", english: "Nor can I say whether it would be better for them to conquer me or for me to conquer them, since I would no longer care to live if I killed these sons of Dhritarashtra, who are now preparing for battle.", hindi: "और मैं यह भी नहीं जानता कि हमारे लिए क्या श्रेष्ठ है — उन्हें जीतना अथवा उनसे हारना। जिन्हें मारकर मैं जीना भी नहीं चाहता, वही धृतराष्ट्र के पुत्र हमारे सामने खड़े हैं।" },
                { devanagari: "कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः\nपृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः।\nयच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे\nशिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्।।2.7।।", iast: "kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ\npṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ|\nyacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme\nśiṣyaste 'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam||2.7||", english: "My heart is oppressed with pity, and my mind is confused as to what my duty is. Therefore, my Lord, tell me what is best for my spiritual welfare, for I am Your disciple. Please direct me, I pray.", hindi: "कायरता रूपी दोष से मेरा स्वभाव दब गया है और धर्म के विषय में मेरा चित्त मोहित हो गया है। इसलिए मैं आपसे पूछता हूँ — जो निश्चित रूप से श्रेयस्कर हो वही मुझे बताइए। मैं आपका शिष्य हूँ और आपकी शरण में हूँ, मुझे उपदेश दीजिए।" },
                { devanagari: "न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या\nद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्।\nअवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम्\nराज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्।।2.8।।", iast: "na hi prapaśyāmi mamāpanudyā\nd yacchokam ucchoṣaṇamindriyāṇām|\navāpya bhūmāvasapatnamṛddham\nrājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam||2.8||", english: "For even if I were to attain the monarchy of the visible world, or the sovereignty over the invisible world, it would not drive away the anguish that is now paralyzing my senses.", hindi: "इस पृथ्वी पर निष्कंटक एवं समृद्ध राज्य अथवा देवताओं का आधिपत्य पाकर भी, मुझे ऐसा कोई उपाय नहीं दिखता जो मेरी इंद्रियों को सुखा देने वाले इस शोक को दूर कर सके।" },
                { devanagari: "सञ्जय उवाच\nएवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप।\nन योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह।।2.9।।", iast: "sañjaya uvāca\nevamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa|\nna yotsya iti govindam uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha||2.9||", english: "Sanjaya continued: \"Arjuna, the conqueror of all enemies, then told the Lord of All-Hearts that he would not fight, and became silent, O King!", hindi: "संजय ने कहा — हे परंतप (राजा धृतराष्ट्र)! गुडाकेश अर्जुन हृषीकेश गोविन्द (श्रीकृष्ण) से इस प्रकार कहकर, 'मैं युद्ध नहीं करूँगा' — यह कहकर चुप हो गए।" },
                { devanagari: "तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत।\nसेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः।।2.10।।", iast: "tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata|\nsenayorubhayor madhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ||2.10||", english: "Thereupon, the Lord, with a gracious smile, addressed him who was so much depressed in the midst of the two armies.", hindi: "हे भारत (धृतराष्ट्र)! तब दोनों सेनाओं के मध्य में शोकग्रस्त अर्जुन से हृषीकेश (श्रीकृष्ण) ने मानो हँसते हुए यह वचन कहा।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nअशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे।\nगतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः।।2.11।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\naśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃś ca bhāṣase|\ngatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ||2.11||", english: "Lord Shri Krishna said: Why grieve for those for whom no grief is due, yet professing wisdom? The wise grieve neither for the dead nor the living.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — तुम जिनके लिए शोक करने योग्य नहीं हैं उनके लिए शोक करते हो, और साथ ही ज्ञान की बातें भी करते हो। ज्ञानी पुरुष न मृतकों के लिए शोक करते हैं और न जीवितों के लिए।" },
                { devanagari: "न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः।\nन चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्।।2.12।।", iast: "na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ|\nna caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param||2.12||", english: "There was never a time when I was not, nor you, nor these princes were not; there will never be a time when we shall cease to exist.", hindi: "ऐसा कभी नहीं था जब मैं न रहा होऊँ, अथवा तुम और ये राजागण न रहे हों। और ऐसा भी कभी नहीं होगा जब हम सब इसके आगे न रहेंगे।" },
                { devanagari: "देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।\nतथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति।।2.13।।", iast: "dehino 'smin yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā|\ntathā dehāntaraprāptir dhīras tatra na muhyati||2.13||", english: "As the soul experiences infancy, youth, and old age in this body, so finally it passes into another; the wise have no delusion about this.", hindi: "जैसे इस देह में जीवात्मा बाल्यावस्था, यौवन और वृद्धावस्था को प्राप्त होता है, वैसे ही वह दूसरा शरीर भी प्राप्त करता है। धीर पुरुष इस विषय में मोहित नहीं होता।" },
                { devanagari: "मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।\nआगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत।।2.14।।", iast: "mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ|\nāgamāpāyino 'nityās tāṃs titikṣasva bhārata||2.14||", english: "Those external relations that bring cold and heat, pain and happiness come and go; they are not permanent. Endure them bravely, O Prince!", hindi: "हे कुन्तीपुत्र (अर्जुन)! इंद्रियों के विषयों के संयोग से सर्दी-गर्मी और सुख-दुःख की अनुभूति होती है। ये आने-जाने वाले एवं अनित्य हैं। हे भारत! इन्हें सहन करो।" },
                { devanagari: "यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।\nसमदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते।।2.15।।", iast: "yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha|\nsamaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so 'mṛtatvāya kalpate||2.15||", english: "The hero whose soul is unmoved by circumstances, who accepts pleasure and pain with equanimity, is only fit for immortality.", hindi: "हे पुरुषश्रेष्ठ (अर्जुन)! सुख और दुःख में समान रहने वाले जिस धीर पुरुष को ये विषय व्यथित नहीं करते, वही अमरत्व का अधिकारी होता है।" },
                { devanagari: "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।\nउभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः।।2.16।।", iast: "nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ|\nubhayorapi dṛṣṭo 'nta stvanayos tattvadarśibhiḥ||2.16||", english: "That which is not shall never be; that which is shall never cease to be. These truths are self-evident to the wise.", hindi: "असत् वस्तु का कभी अस्तित्व नहीं होता और सत् वस्तु का कभी अभाव नहीं होता। इन दोनों का तत्त्व तत्त्वदर्शी ज्ञानियों ने देखा है।" },
                { devanagari: "अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्।\nविनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति।।2.17।।", iast: "avināśi tu tadviddhi yena sarvam idaṃ tatam|\nvināśam avyayasyāsya na kaścit kartum arhati||2.17||", english: "The Spirit, which pervades all that is seen, is imperishable. Nothing can destroy it.", hindi: "जिससे यह सम्पूर्ण जगत् व्याप्त है उसे ही अविनाशी जानो। उस अव्यय (अविनाशी) आत्मा का नाश करने में कोई समर्थ नहीं है।" },
                { devanagari: "अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।\nअनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत।।2.18।।", iast: "antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ|\nanāśino 'prameyasya tasmād yudhyasva bhārata||2.18||", english: "The material bodies that this Eternal, Indestructible, and Immeasurable Spirit inhabits are all finite; therefore, fight, O valiant man!", hindi: "नित्य, अविनाशी और अप्रमेय (माप से परे) इस आत्मा के ये सभी शरीर नाशवान् कहे गए हैं। इसलिए हे भारत (अर्जुन)! युद्ध करो।" },
                { devanagari: "य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्।\nउभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते।।2.19।।", iast: "ya enaṃ vetti hantāraṃ yaś cainaṃ manyate hatam|\nubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate||2.19||", english: "He who thinks that the Spirit kills, and he who thinks of it as killed, are both ignorant. The Spirit neither kills nor is it killed.", hindi: "जो इस आत्मा को मारने वाला समझता है तथा जो इसे मरा हुआ मानता है — ये दोनों ही नहीं जानते; क्योंकि यह आत्मा न किसी को मारती है और न ही मारी जाती है।" },
                { devanagari: "न जायते म्रियते वा कदाचि\nन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः।\nअजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो\nन हन्यते हन्यमाने शरीरे।।2.20।।", iast: "na jāyate mriyate vā kadāci\nn nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ|\najo nityaḥ śāśvato 'yaṃ purāṇo\nna hanyate hanyamāne śarīre||2.20||", english: "It was not born; it will never die, nor, once having been, can it cease to exist. Unborn, eternal, ever-enduring, yet most ancient, the spirit does not die when the body is dead.", hindi: "यह आत्मा न कभी जन्म लेती है और न मरती है। यह न तो कभी हुई और फिर न होने वाली हो — ऐसा भी नहीं है। यह अजन्मा, नित्य, शाश्वत और पुरातन है। शरीर के मारे जाने पर भी यह नहीं मारी जाती।" },
                { devanagari: "वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।\nकथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्।।2.21।।", iast: "vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enam ajam avyayam|\nkathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam||2.21||", english: "He who knows the Spirit to be indestructible, immortal, unborn, and always the same, how should he kill or cause to be killed?", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! जो पुरुष इस आत्मा को अविनाशी, नित्य, अजन्मा और अव्यय जानता है, वह किसी को कैसे मारेगा अथवा किससे मरवाएगा?" },
                { devanagari: "वासांसि जीर्णानि यथा विहाय\nनवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।\nतथा शरीराणि विहाय जीर्णा\nन्यन्यानि संयाति नवानि देही।।2.22।।", iast: "vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya\nnavāni gṛhṇāti naro 'parāṇi|\ntathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā\nnya nyāni saṃyāti navāni dehī||2.22||", english: "As a man discards his threadbare robes and puts on new ones, so the Spirit throws off its worn-out bodies and takes on fresh ones.", hindi: "जैसे मनुष्य पुराने वस्त्रों को त्यागकर नए वस्त्र धारण करता है, वैसे ही जीवात्मा जीर्ण शरीरों को त्यागकर दूसरे नए शरीरों को प्राप्त करता है।" },
                { devanagari: "नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।\nन चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः।।2.23।।", iast: "nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ|\nna cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ||2.23||", english: "Weapons cannot cleave it, fire cannot burn it, water cannot drench it, and wind cannot dry it.", hindi: "इस आत्मा को न शस्त्र काट सकते हैं, न अग्नि जला सकती है, न जल भिगो सकता है और न वायु सुखा सकती है।" },
                { devanagari: "अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च।\nनित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः।।2.24।।", iast: "acchedyo 'yam adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca|\nnityaḥ sarvagataḥ sthāṇur acalo 'yaṃ sanātanaḥ||2.24||", english: "It is impenetrable; it cannot be drowned, scorched, or dried. It is eternal, all-pervasive, unchanging, immovable, and most ancient.", hindi: "यह आत्मा अछेद्य, अदाह्य, अक्लेद्य (भिगोई न जा सकने वाली) और अशोष्य (सुखाई न जा सकने वाली) है। यह नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल और सनातन है।" },
                { devanagari: "अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।\nतस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि।।2.25।।", iast: "avyakto 'yam acintyo 'yam avikāryo 'yam ucyate|\ntasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitum arhasi||2.25||", english: "It is named the Unmanifest, the Unthinkable, and the immutable. Therefore, knowing the Spirit as such, you have no cause to grieve.", hindi: "यह आत्मा अव्यक्त, अचिंत्य और निर्विकार कही गई है। इसलिए इसे इस प्रकार जानकर तुम्हें शोक करना उचित नहीं है।" },
                { devanagari: "अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।\nतथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि।।2.26।।", iast: "atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam|\ntathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitum arhasi||2.26||", english: "Even if thou thinkest of it as constantly being born and constantly dying, O Mighty Man, thou still hast no cause to grieve.", hindi: "और यदि तुम इस आत्मा को निरंतर जन्म लेने वाला तथा निरंतर मरने वाला भी मानो, तब भी हे महाबाहो (अर्जुन)! तुम्हें इस प्रकार शोक करना उचित नहीं है।" },
                { devanagari: "जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च।\nतस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि।।2.27।।", iast: "jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca|\ntasmād aparihārye 'rthe na tvaṃ śocitum arhasi||2.27||", english: "For death is certain for that which is born, just as birth is certain for that which is dead. Therefore, do not grieve for what is inevitable.", hindi: "क्योंकि जन्मे हुए की मृत्यु निश्चित है और मरे हुए का जन्म निश्चित है। इसलिए इस अपरिहार्य विषय में तुम्हें शोक करना उचित नहीं है।" },
                { devanagari: "अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।\nअव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना।।2.28।।", iast: "avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata|\navyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā||2.28||", english: "The end and beginning of beings are unknown; we only see the intervening formations. So, what is there to grieve about?", hindi: "हे भारत (अर्जुन)! सभी प्राणी जन्म से पहले अव्यक्त (अप्रकट) थे, बीच में व्यक्त (प्रकट) होते हैं और मृत्यु के बाद फिर अव्यक्त हो जाते हैं। फिर इसमें शोक किस बात का?" },
                { devanagari: "आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन\nमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः।\nआश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति\nश्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्।।2.29।।", iast: "āścaryavat paśyati kaścid ena\nm āścaryavad vadati tathaiva cānyaḥ|\nāścaryavac cainam anyaḥ śṛṇoti\nśrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit||2.29||", english: "One hears of the Spirit with surprise, another thinks it marvelous, the third listens without comprehending. Thus, though many are told about it, scarcely is there one who knows it.", hindi: "कोई इस आत्मा को आश्चर्य की भाँति देखता है, कोई इसे आश्चर्य की भाँति वर्णन करता है और कोई इसे आश्चर्य की भाँति सुनता है। परंतु सुनकर भी इसे कोई विरला ही वास्तव में जान पाता है।" },
                { devanagari: "देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।\nतस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि।।2.30।।", iast: "dehī nityam avadhyo 'yaṃ dehe sarvasya bhārata|\ntasmāt sarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitum arhasi||2.30||", english: "Do not be anxious about these armies; the spirit in man is imperishable.", hindi: "हे भारत (अर्जुन)! सबके शरीर में रहने वाली यह आत्मा सदा अवध्य (न मारी जा सकने वाली) है। इसलिए तुम्हें किसी भी प्राणी के लिए शोक करना उचित नहीं है।" },
                { devanagari: "स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।\nधर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते।।2.31।।", iast: "svadharmam api cāvekṣya na vikampitum arhasi|\ndharmyāddhi yuddhāc chreyo 'nyat kṣatriyasya na vidyate||2.31||", english: "You must look at your duty. Nothing can be more welcome to a soldier than a righteous war. Therefore, wavering in this resolve is unworthy, O Arjuna!", hindi: "अपने स्वधर्म को देखते हुए भी तुम्हें विचलित होना उचित नहीं है, क्योंकि क्षत्रिय के लिए धर्मयुक्त युद्ध से बढ़कर और कोई कल्याणकारी कर्म नहीं है।" },
                { devanagari: "यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।\nसुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्।।2.32।।", iast: "yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāram apāvṛtam|\nsukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddham īdṛśam||2.32||", english: "Blessed are the soldiers who find their opportunity; this opportunity has opened for thee the gates of heaven.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! स्वयं ही प्राप्त हुआ ऐसा युद्ध तो खुले हुए स्वर्ग के द्वार के समान है। ऐसा युद्ध भाग्यशाली क्षत्रियों को ही प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।\nततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि।।2.33।।", iast: "atha cet tvam imaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi|\ntataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpam avāpsyasi||2.33||", english: "Refuse to fight in this righteous cause, and you will be a traitor, losing fame, incurring only sin.", hindi: "और यदि तुम इस धर्मयुक्त युद्ध को नहीं करोगे, तो अपने स्वधर्म और कीर्ति को खोकर पाप को प्राप्त करोगे।" },
                { devanagari: "अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।\nसंभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते।।2.34।।", iast: "akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te 'vyayām|\nsaṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate||2.34||", english: "Men will talk forever of thy disgrace; and to the noble, dishonor is worse than death.", hindi: "इतना ही नहीं, सभी लोग तुम्हारी सदा रहने वाली अपकीर्ति का बखान करेंगे। और सम्मानित पुरुष के लिए अपकीर्ति तो मृत्यु से भी बढ़कर है।" },
                { devanagari: "भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।\nयेषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्।।2.35।।", iast: "bhayād raṇād uparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ|\nyeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam||2.35||", english: "Great generals will think that you have fled from the battlefield out of cowardice; though once honored, you will seem despicable.", hindi: "बड़े-बड़े महारथी तुम्हें भय के कारण युद्ध से हटा हुआ मानेंगे, और जिनकी दृष्टि में तुम अब तक आदरणीय थे, उनकी दृष्टि में तुम तुच्छ हो जाओगे।" },
                { devanagari: "अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः।\nनिन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्।।2.36।।", iast: "avācyavādāṃś ca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ|\nnindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim||2.36||", english: "Your enemies will spread scandal and mock your courage. Is there anything more humiliating?", hindi: "तुम्हारे शत्रु तुम्हारे सामर्थ्य की निंदा करते हुए तुम्हें बहुत-से न कहने योग्य वचन कहेंगे। इससे अधिक दुःख और क्या होगा?" },
                { devanagari: "हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्।\nतस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः।।2.37।।", iast: "hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm|\ntasmād uttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ||2.37||", english: "If you are killed, you will attain Heaven; if you are victorious, you will enjoy the kingdom of earth. Therefore, arise, O Son of Kunti, and fight!", hindi: "यदि युद्ध में मारे गए तो स्वर्ग पाओगे और यदि विजयी हुए तो पृथ्वी का राज्य भोगोगे। इसलिए हे कुन्तीपुत्र (अर्जुन)! युद्ध का निश्चय करके खड़े हो जाओ।" },
                { devanagari: "सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।\nततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि।।2.38।।", iast: "sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau|\ntato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpam avāpsyasi||2.38||", english: "Look upon pleasure and pain, victory and defeat, with an equal eye. Be prepared for the combat, and you will commit no sin.", hindi: "सुख-दुःख, लाभ-हानि और जय-पराजय को समान समझकर युद्ध के लिए तत्पर हो जाओ। इस प्रकार करने से तुम्हें पाप नहीं लगेगा।" },
                { devanagari: "एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु।\nबुद्ध्यायुक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि।।2.39।।", iast: "eṣā te 'bhihitā sāṃkhye buddhir yoge tvimāṃ śṛṇu|\nbuddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi||2.39||", english: "I have told you the philosophy of knowledge. Now, listen, and I will explain the philosophy of action, by means of which, O Arjuna, you will break through the bondage of all action.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! यह बुद्धि (ज्ञान) मैंने तुम्हें सांख्य के विषय में बताई। अब इसे कर्मयोग के विषय में सुनो, जिस बुद्धि से युक्त होकर तुम कर्मों के बंधन को भली-भाँति त्याग दोगे।" },
                { devanagari: "नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।\nस्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्।।2.40।।", iast: "nehābhikramanāśo 'sti pratyavāyo na vidyate|\nsvalpam apyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt||2.40||", english: "On this path, endeavour is never wasted nor repressed. Even a little practice of it protects one from great danger.", hindi: "इस कर्मयोग में आरंभ किए हुए कर्म का नाश नहीं होता और न ही कोई विपरीत फल होता है। इस धर्म का थोड़ा-सा भी आचरण बड़े भय से रक्षा कर लेता है।" },
                { devanagari: "व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन।\nबहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्।।2.41।।", iast: "vyavasāyātmikā buddhir ekeha kurunandana|\nbahuśākhā hyanantāś ca buddhayo 'vyavasāyinām||2.41||", english: "By its means, the straying intellect becomes steadied in contemplating one object only; whereas the minds of the irresolute stray into innumerable bypaths.", hindi: "हे कुरुनन्दन (अर्जुन)! इस मार्ग में निश्चयात्मक बुद्धि एक ही होती है। परंतु अस्थिर बुद्धि वाले लोगों की बुद्धियाँ अनेक शाखाओं वाली एवं अनंत होती हैं।" },
                { devanagari: "यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः।\nवेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः।।2.42।।", iast: "yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ|\nvedavādaratāḥ pārtha nānyad astīti vādinaḥ||2.42||", english: "Only the ignorant speak in figurative language; it is they who extol the letter of the scriptures, saying, \"There is nothing deeper than this.\"", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! जो अल्पज्ञ लोग वेदों के शब्दार्थ में ही रमे रहते हैं और 'इससे बढ़कर और कुछ नहीं है' — ऐसा कहते हैं, वे ही ऐसी दिखावटी (पुष्पित) वाणी बोलते हैं।" },
                { devanagari: "कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्।\nक्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति।।2.43।।", iast: "kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām|\nkriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati||2.43||", english: "Consulting only their own desires, they construct their own heaven, devising arduous and complex rites to secure their own pleasure and power; and the only result is rebirth.", hindi: "वे कामनाओं से भरे हुए, स्वर्ग को ही परम लक्ष्य मानने वाले लोग, भोग और ऐश्वर्य की प्राप्ति के लिए जन्म रूपी कर्मफल देने वाली तथा अनेक क्रियाओं वाली वाणी बोलते हैं।" },
                { devanagari: "भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्।\nव्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते।।2.44।।", iast: "bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām|\nvyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate||2.44||", english: "While their minds are absorbed with thoughts of power and personal enjoyment, they cannot focus their discrimination on one point.", hindi: "उस दिखावटी वाणी से जिनका चित्त हर लिया गया है तथा जो भोग और ऐश्वर्य में आसक्त हैं, उनकी समाधि में निश्चयात्मक बुद्धि स्थिर नहीं होती।" },
                { devanagari: "त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन।\nनिर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्।।2.45।।", iast: "traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna|\nnirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān||2.45||", english: "The Vedic Scriptures tell of the three constituents of life—the Qualities. Rise above all of them, O Arjuna, above all the pairs of opposing sensations; be steadfast in truth, free from worldly anxieties, and centered in the Self.", hindi: "हे अर्जुन! वेद तीनों गुणों के विषय का वर्णन करते हैं; तुम इन तीनों गुणों से ऊपर उठो। द्वंद्वों से रहित, नित्य सत्त्व में स्थित, योग-क्षेम की चिंता से मुक्त और आत्मनिष्ठ हो जाओ।" },
                { devanagari: "यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके।\nतावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः।।2.46।।", iast: "yāvān artha udapāne sarvataḥ saṃplutodake|\ntāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ||2.46||", english: "As a man can drink water from any side of a full tank, so the skilled theologian can extract from any scripture that which will serve their purpose.", hindi: "जैसे चारों ओर जल से भरे हुए विशाल जलाशय के मिल जाने पर छोटे कुएँ का उतना ही प्रयोजन रह जाता है, वैसे ही तत्त्व को जानने वाले ब्राह्मण के लिए सभी वेदों का उतना ही प्रयोजन रह जाता है।" },
                { devanagari: "कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।\nमा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि।।2.47।।", iast: "karmaṇyevādhikāras te mā phaleṣu kadācana|\nmā karmaphalahetur bhūr mā te saṅgo 'stvakarmaṇi||2.47||", english: "But you have only the right to work, but none to the fruit of it. Let not the fruit of your action be your motive; nor be you enamored of inaction.", hindi: "तुम्हारा अधिकार केवल कर्म करने में है, उसके फलों में कभी नहीं। इसलिए तुम कर्मफल का हेतु मत बनो और न ही कर्म न करने में तुम्हारी आसक्ति हो।" },
                { devanagari: "योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।\nसिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते।।2.48।।", iast: "yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya|\nsiddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate||2.48||", english: "Perform all your actions with your mind concentrated on the Divine, renouncing attachment and looking upon success and failure with an equal eye. Spirituality implies equanimity.", hindi: "हे धनंजय (अर्जुन)! आसक्ति को त्यागकर तथा सिद्धि और असिद्धि में समान होकर योग में स्थित रहते हुए कर्म करो। इस समत्व को ही योग कहते हैं।" },
                { devanagari: "दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय।\nबुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः।।2.49।।", iast: "dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogād dhanañjaya|\nbuddhau śaraṇam anviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ||2.49||", english: "Physical action is far inferior to an intellect concentrated on the Divine. Therefore, have recourse to Pure Intelligence. It is only the small-minded who work for reward.", hindi: "हे धनंजय (अर्जुन)! इस बुद्धियोग की अपेक्षा सकाम कर्म अत्यंत निम्न है। इसलिए तुम समबुद्धि की शरण लो। फल की कामना करने वाले तो दीन (कृपण) ही हैं।" },
                { devanagari: "बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।\nतस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्।।2.50।।", iast: "buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte|\ntasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam||2.50||", english: "When a person attains Pure Reason, they renounce in this world the results of both good and evil. Cling to Right Action. Spirituality is the true art of living.", hindi: "समबुद्धि वाला पुरुष इस लोक में पुण्य और पाप — दोनों को ही त्याग देता है। इसलिए तुम योग में लग जाओ; कर्मों में कुशलता ही योग है।" },
                { devanagari: "कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः।\nजन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्।।2.51।।", iast: "karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ|\njanmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam||2.51||", english: "The sages, guided by pure intellect, renounce the fruits of their actions; and, thus freed from the shackles of rebirth, they attain the highest bliss.", hindi: "समबुद्धि से युक्त मनीषी पुरुष कर्म से उत्पन्न होने वाले फल को त्यागकर जन्म रूपी बंधन से मुक्त हो जाते हैं और निर्दोष (अनामय) पद को प्राप्त होते हैं।" },
                { devanagari: "यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति।\nतदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च।।2.52।।", iast: "yadā te mohakalilaṃ buddhir vyatitariṣyati|\ntadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca||2.52||", english: "When your reason has crossed the entanglements of illusion, then you will become indifferent to both the philosophies you have heard and those you may yet hear.", hindi: "जब तुम्हारी बुद्धि मोह रूपी दलदल को पार कर जाएगी, तब तुम सुने हुए और सुनने योग्य — दोनों प्रकार के विषयों से विरक्ति (वैराग्य) को प्राप्त हो जाओगे।" },
                { devanagari: "श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।\nसमाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि।।2.53।।", iast: "śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā|\nsamādhāvacalā buddhis tadā yogam avāpsyasi||2.53||", english: "When the intellect, bewildered by the multiplicity of holy scriptures, stands unperturbed in blissful contemplation of the infinite, then you have attained spirituality.", hindi: "अनेक प्रकार के शास्त्र-वचनों से विचलित हुई तुम्हारी बुद्धि जब समाधि में अचल एवं स्थिर हो जाएगी, तब तुम योग को प्राप्त कर लोगे।" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nस्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव।\nस्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्।।2.54।।", iast: "arjuna uvāca\nsthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava|\nsthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kim āsīta vrajeta kim||2.54||", english: "Arjuna asked: My Lord! How can we recognize the saint who has attained Pure Intellect, who has reached this state of Bliss, and whose mind is steady? How does he talk, how does he live, and how does he act?", hindi: "अर्जुन बोले — हे केशव (श्रीकृष्ण)! समाधि में स्थित स्थिरबुद्धि वाले पुरुष के क्या लक्षण हैं? वह स्थितप्रज्ञ कैसे बोलता है, कैसे बैठता है और कैसे चलता है?" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nप्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान्।\nआत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते।।2.55।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nprajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān|\nātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñas tadocyate||2.55||", english: "Lord Shri Krishna replied: When a person has given up the desires of their heart and is content with the Self alone, they have surely reached the highest state.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे पार्थ (अर्जुन)! जब मनुष्य मन में स्थित समस्त कामनाओं को त्याग देता है और अपनी आत्मा में ही आत्मा से संतुष्ट रहता है, तब वह स्थितप्रज्ञ कहलाता है।" },
                { devanagari: "दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।\nवीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते।।2.56।।", iast: "duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ|\nvītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīr munir ucyate||2.56||", english: "The sage whose mind is unruffled in suffering, whose desire is not aroused by enjoyment, who is without attachment, anger, or fear—take him to be one who stands at a lofty level.", hindi: "दुःखों में जिसका मन उद्विग्न नहीं होता, सुखों में जिसकी स्पृहा (लालसा) समाप्त हो गई है, तथा जो राग, भय और क्रोध से रहित है — वही स्थिरबुद्धि मुनि कहलाता है।" },
                { devanagari: "यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्।\nनाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।।2.57।।", iast: "yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śubhāśubham|\nnābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā||2.57||", english: "He who, wherever he goes, is not attached to any person or place by ties of flesh; who accepts good and evil alike, neither welcoming the one nor shrinking from the other—take him to be one who is merged in the Infinite.", hindi: "जो पुरुष सर्वत्र आसक्ति से रहित है, और जो शुभ अथवा अशुभ को पाकर न तो हर्षित होता है और न द्वेष करता है, उसकी प्रज्ञा (बुद्धि) स्थिर हो गई है।" },
                { devanagari: "यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः।\nइन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।।2.58।।", iast: "yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ|\nindriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā||2.58||", english: "He who can withdraw his senses from the attraction of their objects, as the tortoise draws its limbs within its shell—take it that such a one has attained perfection.", hindi: "जैसे कछुआ अपने अंगों को सब ओर से समेट लेता है, वैसे ही जब यह पुरुष अपनी इंद्रियों को इंद्रिय-विषयों से पूर्णतया समेट लेता है, तब उसकी प्रज्ञा स्थिर हो जाती है।" },
                { devanagari: "विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।\nरसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते।।2.59।।", iast: "viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ|\nrasavarjaṃ raso 'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate||2.59||", english: "The objects of sense turn away from him who is abstinent. Even the taste for them is lost in him who has seen the Truth.", hindi: "आहार न करने वाले (इंद्रियों को विषयों से रोकने वाले) देहधारी के विषय तो निवृत्त हो जाते हैं, परंतु उनके प्रति रुचि (रस) बनी रहती है। परम तत्त्व का साक्षात्कार होने पर वह रुचि भी निवृत्त हो जाती है।" },
                { devanagari: "यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः।\nइन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः।।2.60।।", iast: "yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ|\nindriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ||2.60||", english: "O Arjuna! The mind of one who is attempting to conquer it is forcibly carried away, in spite of their efforts, by their tumultuous senses.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र (अर्जुन)! प्रयत्नशील एवं विवेकवान् पुरुष के मन को भी ये प्रमथनशील (मथ डालने वाली) इंद्रियाँ बलपूर्वक हर ले जाती हैं।" },
                { devanagari: "तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।\nवशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।।2.61।।", iast: "tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ|\nvaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā||2.61||", english: "Restraining them all, let him steadfastly meditate on Me; for whoever conquers their senses achieves perfection.", hindi: "उन सब इंद्रियों को वश में करके, संयमी होकर मेरे परायण होकर बैठे; क्योंकि जिसकी इंद्रियाँ वश में होती हैं, उसकी प्रज्ञा स्थिर होती है।" },
                { devanagari: "ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।\nसङ्गात् संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते।।2.62।।", iast: "dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgas teṣūpajāyate|\nsaṅgāt saṃjāyate kāmaḥ kāmāt krodho 'bhijāyate||2.62||", english: "When a person dwells on the objects of sense, they create an attraction for them; this attraction develops into desire, and desire breeds anger.", hindi: "विषयों का चिंतन करने वाले पुरुष की उन विषयों में आसक्ति उत्पन्न हो जाती है; आसक्ति से कामना उत्पन्न होती है और कामना से क्रोध उत्पन्न होता है।" },
                { devanagari: "क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः।\nस्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति।।2.63।।", iast: "krodhād bhavati saṃmohaḥ saṃmohāt smṛtivibhramaḥ|\nsmṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati||2.63||", english: "Anger induces delusion; delusion leads to loss of memory; loss of memory results in the shattering of reason; and the destruction of reason leads to destruction.", hindi: "क्रोध से मोह (अविवेक) उत्पन्न होता है, मोह से स्मृति भ्रमित हो जाती है, स्मृति के नष्ट होने से बुद्धि का नाश होता है और बुद्धि के नाश से मनुष्य का पतन हो जाता है।" },
                { devanagari: "रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्।\nआत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति।।2.64।।", iast: "rāgadveṣaviyuktais tu viṣayān indriyaiś caran|\nātmavaśyairvidheyātmā prasādam adhigacchati||2.64||", english: "But the self-controlled soul, who moves among sense objects, free from attachment or repulsion, wins eternal peace.", hindi: "परंतु जिसका अंतःकरण अपने वश में है, वह संयमी पुरुष राग और द्वेष से रहित अपनी वश में की हुई इंद्रियों से विषयों में विचरण करते हुए भी अंतःकरण की प्रसन्नता (शांति) को प्राप्त करता है।" },
                { devanagari: "प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते।\nप्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते।।2.65।।", iast: "prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānir asyopajāyate|\nprasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate||2.65||", english: "Having attained peace, he becomes free from misery; for when the mind gains peace, right discrimination follows.", hindi: "अंतःकरण की प्रसन्नता प्राप्त होने पर उसके समस्त दुःखों का नाश हो जाता है, और प्रसन्न चित्त वाले पुरुष की बुद्धि शीघ्र ही भली-भाँति स्थिर हो जाती है।" },
                { devanagari: "नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।\nन चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्।।2.66।।", iast: "nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā|\nna cābhāvayataḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham||2.66||", english: "Right discrimination is not for him who cannot concentrate. Without concentration, there cannot be meditation; he who cannot meditate must not expect peace; and without peace, how can one expect happiness?", hindi: "जो मनुष्य संयमरहित है उसमें बुद्धि नहीं होती और न ही उसमें भावना (स्थिरता) होती है; भावना के बिना शांति नहीं होती, और जिसे शांति नहीं उसे सुख कहाँ?" },
                { devanagari: "इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते।\nतदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि।।2.67।।", iast: "indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate|\ntadasya harati prajñāṃ vāyur nāvam ivāmbhasi||2.67||", english: "As a ship at sea is tossed by the tempest, so the reason is carried away by the mind when preyed upon by straying senses.", hindi: "जैसे जल में चलती हुई नाव को वायु बहा ले जाती है, वैसे ही विषयों में विचरण करती हुई इंद्रियों में से जिस एक के साथ भी मन लग जाता है, वह उसकी बुद्धि को हर ले जाती है।" },
                { devanagari: "तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।\nइन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।।2.68।।", iast: "tasmād yasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ|\nindriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā||2.68||", english: "Therefore, O Mighty-Armed One, he whose senses are detached from their objects—take it that his reason is purified.", hindi: "इसलिए हे महाबाहो (अर्जुन)! जिस पुरुष की इंद्रियाँ इंद्रिय-विषयों से सब प्रकार से वश में की हुई हैं, उसकी प्रज्ञा स्थिर है।" },
                { devanagari: "या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।\nयस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः।।2.69।।", iast: "yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī|\nyasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ||2.69||", english: "The saint is awake when the world sleeps, and he disregards that for which the world lives.", hindi: "जो सब प्राणियों के लिए रात्रि के समान है, उसमें संयमी पुरुष जागता है; और जिसमें सब प्राणी जागते हैं, वह तत्त्व को देखने वाले मुनि के लिए रात्रि के समान है।" },
                { devanagari: "आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं\nसमुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्।\nतद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे\nस शान्तिमाप्नोति न कामकामी।।2.70।।", iast: "āpūryamāṇam acalapratiṣṭhaṃ\nsamudram āpaḥ praviśanti yadvat|\ntadvat kāmā yaṃ praviśanti sarve\nsa śāntim āpnoti na kāmakāmī||2.70||", english: "He attains peace into whom desires flow as rivers into the ocean, which, though brimming with water, remains ever the same; not he whom desires carry away.", hindi: "जैसे चारों ओर से भरते रहने पर भी समुद्र अचल एवं अपनी मर्यादा में स्थिर रहता है, और उसमें जल समा जाता है, वैसे ही जिस पुरुष में सारी कामनाएँ समा जाती हैं वही शांति को प्राप्त करता है — कामनाओं के पीछे भागने वाला नहीं।" },
                { devanagari: "विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः।\nनिर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति।।2.71।।", iast: "vihāya kāmān yaḥ sarvān pumāṃś carati niḥspṛhaḥ|\nnirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāṃtim adhigacchati||2.71||", english: "He attains peace who, giving up desire, moves through the world without aspiration, possessing nothing that he can call his own and is free from pride.", hindi: "जो पुरुष समस्त कामनाओं को त्यागकर स्पृहारहित (इच्छारहित), ममतारहित और अहंकाररहित होकर विचरण करता है, वही शांति को प्राप्त करता है।" },
                { devanagari: "एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति।\nस्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति।।2.72।।", iast: "eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati|\nsthitvā'syām antakāle 'pi brahmanirvāṇam ṛcchati||2.72||", english: "O Arjuna! This is the state of the Self, the Supreme Spirit, to which, if one attains, it shall never be taken away. Even at the time of leaving the body, one will remain firmly enthroned there and become one with the Eternal.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! यह ब्राह्मी स्थिति है, जिसे प्राप्त करके मनुष्य फिर मोहित नहीं होता। अंतकाल में भी इसमें स्थित होकर वह ब्रह्म-निर्वाण को प्राप्त कर लेता है।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे सांख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde sāṃkhyayogo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 3,
            titleSanskrit: "कर्मयोग",
            titleEnglish: "Path of Selfless Service",
            verses: [
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन।\nतत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव।।3.1।।", iast: "arjuna uvāca\njyāyasī cet karmaṇas te matā buddhir janārdana|\ntat kiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava||3.1||", english: "Arjuna questioned: My Lord! If wisdom is superior to action, why do you advise me to engage in this terrible fight?", hindi: "अर्जुन बोले — हे जनार्दन (श्रीकृष्ण)! यदि आपके मत में ज्ञान कर्म से श्रेष्ठ है, तो फिर हे केशव! आप मुझे इस भयंकर कर्म (युद्ध) में क्यों लगा रहे हैं?" },
                { devanagari: "व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे।\nतदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्।।3.2।।", iast: "vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me|\ntad ekaṃ vada niścitya yena śreyo 'ham āpnuyām||3.2||", english: "Your language confuses me and confounds my reason. Therefore, please tell me the only way by which I can, without doubt, secure my spiritual welfare.", hindi: "आपके मिले-जुले से वचनों से मेरी बुद्धि मानो मोहित-सी हो रही है। अतः आप वह एक निश्चित मार्ग बताइए, जिससे मैं निश्चय ही कल्याण को प्राप्त कर सकूँ।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nलोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ।\nज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्।।3.3।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nloke'smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha|\njñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām||3.3||", english: "Lord Shri Krishna replied: In this world, as I have said, there is a twofold path, O sinless one! There is the path of wisdom for those who meditate, and the path of action for those who work.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे निष्पाप (अर्जुन)! इस संसार में मैंने पहले ही दो प्रकार की निष्ठा (साधन-मार्ग) कही है — ज्ञानियों (सांख्ययोगियों) के लिए ज्ञानयोग और कर्मयोगियों के लिए कर्मयोग।" },
                { devanagari: "न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते।\nन च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति।।3.4।।", iast: "na karmaṇām anārambhān naiṣkarmyaṃ puruṣo 'śnute|\nna ca saṃnyasanād eva siddhiṃ samadhigacchati||3.4||", english: "No one can attain freedom from action by abstaining from action, nor can they reach perfection by simply not acting.", hindi: "मनुष्य न तो कर्मों का आरम्भ न करने मात्र से निष्कर्मता (कर्मबन्धन से मुक्ति) को प्राप्त करता है, और न ही केवल कर्मों के त्याग से सिद्धि को पाता है।" },
                { devanagari: "न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्।\nकार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः।।3.5।।", iast: "na hi kaścit kṣaṇam api jātu tiṣṭhatyakarmakṛt|\nkāryate hyavaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijair guṇaiḥ||3.5||", english: "He cannot remain inactive even for a moment, for the qualities of Nature will compel him to act, whether he wills it or not.", hindi: "कोई भी प्राणी किसी क्षण भी कर्म किए बिना नहीं रह सकता, क्योंकि प्रकृति से उत्पन्न गुण सभी को विवश होकर कर्म करने के लिए प्रेरित कर देते हैं।" },
                { devanagari: "कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्।\nइन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते।।3.6।।", iast: "karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran|\nindriyārthān vimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate||3.6||", english: "He who remains motionless, refusing to act, yet brooding over sensuous objects, is that deluded soul simply a hypocrite.", hindi: "जो मनुष्य कर्मेन्द्रियों को बाहर से रोककर बैठ जाता है, परन्तु मन में विषयों का चिन्तन करता रहता है, वह मूढ़ बुद्धिवाला मिथ्याचारी (पाखंडी) कहा जाता है।" },
                { devanagari: "यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन।\nकर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते।।3.7।।", iast: "yas tvindriyāṇi manasā niyamyārabhate 'rjuna|\nkarmendriyaiḥ karmayogam asaktaḥ sa viśiṣyate||3.7||", english: "But, O Arjuna! All honor to him whose mind controls his senses, for he is thereby beginning to practice Karma-Yoga, the Path of Right Action, keeping himself always unattached.", hindi: "किन्तु हे अर्जुन! जो मन से इन्द्रियों को वश में करके अनासक्त भाव से कर्मेन्द्रियों द्वारा कर्मयोग का आचरण करता है, वही श्रेष्ठ है।" },
                { devanagari: "नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः।\nशरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः।।3.8।।", iast: "niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hyakarmaṇaḥ|\nśarīrayātrāpi ca te na prasiddhyed akarmaṇaḥ||3.8||", english: "Do your duty as prescribed, for action for duty's sake is superior to inaction. Even the maintenance of the body would be impossible if one remained inactive.", hindi: "तू अपने नियत (विहित) कर्म कर, क्योंकि कर्म न करने की अपेक्षा कर्म करना श्रेष्ठ है; कर्म छोड़ देने पर तो तेरे शरीर का निर्वाह भी सम्भव न होगा।" },
                { devanagari: "यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः।\nतदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसंगः समाचर।।3.9।।", iast: "yajñārthāt karmaṇo 'nyatra loko 'yaṃ karmabandhanaḥ|\ntadarthaṃ karma kaunteya muktasaṃgaḥ samācara||3.9||", english: "In this world, people are fettered by their actions, unless they are performed as a sacrifice. Therefore, O Arjuna, let your actions be done without attachment, as a sacrifice only.", hindi: "यज्ञ (कर्तव्य-भाव) के लिए किए गए कर्म के अतिरिक्त अन्य कर्मों से यह संसार बँध जाता है। इसलिए हे कुन्तीपुत्र (अर्जुन)! आसक्ति त्यागकर यज्ञ-भाव से भलीभाँति कर्म कर।" },
                { devanagari: "सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः।\nअनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्।।3.10।।", iast: "sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ|\nanena prasaviṣyadhvam eṣa vo 'stviṣṭakāmadhuk||3.10||", english: "In the beginning, when God created all beings through the sacrifice of Himself, He said to them: \"You can procreate through sacrifice, and it shall satisfy all your desires.\"", hindi: "सृष्टि के आरम्भ में प्रजापति ने यज्ञ-सहित प्रजा की रचना करके कहा — इस यज्ञ के द्वारा तुम वृद्धि को प्राप्त करो; यह तुम्हारी समस्त इच्छाओं को पूर्ण करने वाला (कामधेनु-तुल्य) हो।" },
                { devanagari: "देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः।\nपरस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ।।3.11।।", iast: "devān bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ|\nparasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ param avāpsyatha||3.11||", english: "Worship the powers of Nature, and let them nourish you in return; thus, supporting each other, you shall attain your highest welfare.", hindi: "इस यज्ञ के द्वारा तुम देवताओं को पुष्ट करो और वे देवता तुम्हें पुष्ट करें; इस प्रकार परस्पर एक-दूसरे को पुष्ट करते हुए तुम परम कल्याण को प्राप्त करोगे।" },
                { devanagari: "इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः।\nतैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः।।3.12।।", iast: "iṣṭān bhogān hi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ|\ntair dattān apradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ||3.12||", english: "For, fed by sacrifice, nature will give you all the enjoyment you desire. But he who enjoys what she gives without returning is, indeed, a thief.", hindi: "यज्ञ से तृप्त हुए देवता तुम्हें इच्छित भोग प्रदान करेंगे; किन्तु जो उनके दिए हुए भोगों को उन्हें (यज्ञादि द्वारा) लौटाए बिना स्वयं ही भोगता है, वह निश्चय ही चोर है।" },
                { devanagari: "यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः।\nभुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्।।3.13।।", iast: "yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ|\nbhuñjate te tvaghaṃ pāpā ye pacantyātmakāraṇāt||3.13||", english: "The sages who enjoy the food that remains after the sacrifice is made are freed from all sins; whereas, the selfish who spread their feast only for themselves feed on sin alone.", hindi: "यज्ञ से बचे हुए (शेष) अन्न को ग्रहण करने वाले सत्पुरुष समस्त पापों से मुक्त हो जाते हैं; किन्तु जो केवल अपने लिए ही पकाते-भोगते हैं, वे पापी तो पाप का ही भक्षण करते हैं।" },
                { devanagari: "अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः।\nयज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः।।3.14।।", iast: "annād bhavanti bhūtāni parjanyād annasambhavaḥ|\nyajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ||3.14||", english: "All creatures are the product of food; food is the product of rain; rain comes from sacrifice, and sacrifice is the noblest form of action.", hindi: "समस्त प्राणी अन्न से उत्पन्न होते हैं, अन्न वर्षा से उत्पन्न होता है, वर्षा यज्ञ से होती है, और यज्ञ कर्म से उत्पन्न होता है।" },
                { devanagari: "कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम्।\nतस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्।।3.15।।", iast: "karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam|\ntasmāt sarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam||3.15||", english: "All actions originate from the Supreme Spirit, which is Imperishable, and in sacrificial actions, the all-pervasive Spirit is consciously present.", hindi: "कर्म वेद (ब्रह्म) से उत्पन्न जान और वेद अविनाशी परमात्मा से प्रकट हुआ है; इसलिए सर्वव्यापी ब्रह्म सदा यज्ञ में प्रतिष्ठित रहता है।" },
                { devanagari: "एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः।\nअघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति।।3.16।।", iast: "evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ|\naghāyur indriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati||3.16||", english: "Thus, he who does not help the revolving wheel of sacrifice, but instead leads a sinful life, rejoicing in the gratification of his senses, O Arjuna, is breathing in vain.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! जो इस प्रकार चलाए गए सृष्टि-चक्र का अनुसरण नहीं करता, अपितु इन्द्रियों के भोगों में रमा हुआ पापमय जीवन बिताता है, वह व्यर्थ ही जीता है।" },
                { devanagari: "यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः।\nआत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते।।3.17।।", iast: "yas tvātmaratir eva syād ātmatṛptaś ca mānavaḥ|\nātmanyeva ca santuṣṭas tasya kāryaṃ na vidyate||3.17||", english: "On the other hand, the soul who meditates on the Self is content to serve the Self and rests satisfied in the Self; there is nothing more for them to accomplish.", hindi: "किन्तु जो मनुष्य आत्मा में ही रमण करता है, आत्मा में ही तृप्त रहता है और आत्मा में ही सन्तुष्ट है, उसके लिए कोई कर्तव्य शेष नहीं रहता।" },
                { devanagari: "नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन।\nन चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः।।3.18।।", iast: "naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana|\nna cāsya sarvabhūteṣu kaścid arthavyapāśrayaḥ||3.18||", english: "He has nothing to gain from the performance or non-performance of action; his welfare does not depend on any contribution that an earthly creature can make.", hindi: "उस (आत्मतृप्त) पुरुष का इस संसार में न तो कर्म करने से कोई प्रयोजन रहता है और न कर्म न करने से; तथा समस्त प्राणियों में उसका किसी पर स्वार्थ का आश्रय भी नहीं रहता।" },
                { devanagari: "तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर।\nअसक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः।।3.19।।", iast: "tasmād asaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara|\nasakto hyācaran karma param āpnoti pūruṣaḥ||3.19||", english: "Therefore, do your duty perfectly, without worrying about the results, for he who does his duty without attachment attains the Supreme.", hindi: "इसलिए तू आसक्ति छोड़कर सदा अपने कर्तव्य-कर्म का भलीभाँति आचरण कर; क्योंकि अनासक्त रहकर कर्म करने वाला मनुष्य परमात्मा को प्राप्त कर लेता है।" },
                { devanagari: "कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः।\nलोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि।।3.20।।", iast: "karmaṇaiva hi saṃsiddhim āsthitā janakādayaḥ|\nlokasaṃgraham evāpi saṃpaśyan kartum arhasi||3.20||", english: "King Janaka and others attained perfection through action alone. Even for the sake of enlightening the world, it is your duty to act.", hindi: "राजा जनक आदि ने कर्म के द्वारा ही परम सिद्धि को प्राप्त किया था; अतः लोक-कल्याण (लोकसंग्रह) को ध्यान में रखकर भी तुझे कर्म करना ही चाहिए।" },
                { devanagari: "यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः।\nस यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते।।3.21।।", iast: "yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ|\nsa yat pramāṇaṃ kurute lokas tad anuvartate||3.21||", english: "For whatever a great man does, others imitate; people conform to the standard he has set.", hindi: "श्रेष्ठ पुरुष जो-जो आचरण करता है, अन्य लोग भी वैसा ही करते हैं; वह जो प्रमाण (आदर्श) स्थापित करता है, समस्त जगत् उसी का अनुसरण करता है।" },
                { devanagari: "न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन।\nनानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि।।3.22।।", iast: "na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana|\nnānavāptam avāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi||3.22||", english: "There is nothing in this universe, O Arjuna, that I am compelled to do, nor anything for me to attain; yet I persistently remain active.", hindi: "हे पार्थ! तीनों लोकों में मेरे लिए न तो कुछ कर्तव्य है और न कोई अप्राप्त वस्तु है जिसे मुझे पाना हो; फिर भी मैं निरन्तर कर्म में लगा रहता हूँ।" },
                { devanagari: "यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः।\nमम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः।।3.23।।", iast: "yadi hyahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇyatandritaḥ|\nmama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ||3.23||", english: "Were I not to act without ceasing, O prince, people would be inclined to do the same.", hindi: "हे पार्थ! यदि मैं सावधान रहकर कर्म में न लगूँ, तो मनुष्य सब प्रकार से मेरे ही मार्ग का अनुसरण करने लगेंगे (और कर्म त्याग देंगे)।" },
                { devanagari: "उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्।\nसङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः।।3.24।।", iast: "utsīdeyur ime lokā na kuryāṃ karma ced aham|\nsaṅkarasya ca kartā syām upahanyām imāḥ prajāḥ||3.24||", english: "And if I were to refrain from action, the human race would be ruined; I would lead the world to chaos, and destruction would follow.", hindi: "यदि मैं कर्म न करूँ तो ये सब लोक नष्ट हो जाएँ; मैं वर्णसंकरता का कारण बनूँ और इस समस्त प्रजा के विनाश का हेतु बन जाऊँ।" },
                { devanagari: "सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत।\nकुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम्।।3.25।।", iast: "saktāḥ karmaṇyavidvāṃso yathā kurvanti bhārata|\nkuryād vidvāṃs tathāsaktaś cikīrṣur lokasaṃgraham||3.25||", english: "As the ignorant act, out of their fondness for action, so should the wise act without attachment, fixing their eyes, O Arjuna, only on the welfare of the world.", hindi: "हे भारत (अर्जुन)! जैसे अज्ञानी लोग कर्म में आसक्त होकर कर्म करते हैं, वैसे ही ज्ञानी को भी लोक-कल्याण की इच्छा से अनासक्त रहकर कर्म करना चाहिए।" },
                { devanagari: "न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्।\nजोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्।।3.26।।", iast: "na buddhibhedaṃ janayed ajñānāṃ karmasaṅginām|\njoṣayet sarvakarmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran||3.26||", english: "But a wise man should not disturb the minds of the ignorant, who are attached to action; let him perform his own actions in the right spirit, with concentration on Me, thus inspiring all others to do the same.", hindi: "ज्ञानी पुरुष को कर्म में आसक्त अज्ञानियों की बुद्धि में भेद (भ्रम) उत्पन्न नहीं करना चाहिए; अपितु स्वयं भलीभाँति कर्म करते हुए उन्हें भी सब कर्मों में प्रवृत्त करना चाहिए।" },
                { devanagari: "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः।\nअहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते।।3.27।।", iast: "prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ|\nahaṅkāravimūḍhātmā kartā'ham iti manyate||3.27||", english: "Action is the product of the qualities inherent in nature. It is only the ignorant man who, misled by personal egotism, says, \"I am the doer.\"", hindi: "समस्त कर्म वास्तव में प्रकृति के गुणों द्वारा किए जाते हैं; किन्तु अहंकार से मोहित बुद्धि वाला मनुष्य 'मैं ही कर्ता हूँ' — ऐसा मान बैठता है।" },
                { devanagari: "तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः।\nगुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते।।3.28।।", iast: "tattvavit tu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ|\nguṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate||3.28||", english: "But he, O Mighty One, who correctly understands the relationship between the Qualities and action, is not attached to the act, for he perceives that it is merely the action and reaction of the Qualities among themselves.", hindi: "किन्तु हे महाबाहो (अर्जुन)! गुण और कर्म के विभाग का तत्त्व जानने वाला यह समझकर कि गुण ही गुणों में बरत रहे हैं, कर्मों में आसक्त नहीं होता।" },
                { devanagari: "प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु।\nतानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत्।।3.29।।", iast: "prakṛter guṇasammūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu|\ntān akṛtsnavido mandān kṛtsnavin na vicālayet||3.29||", english: "Those who do not understand the qualities are interested in the act; however, the wise man who knows the truth should not disturb the mind of those who do not.", hindi: "प्रकृति के गुणों से अत्यन्त मोहित हुए लोग उन गुणों और कर्मों में आसक्त रहते हैं; उन मन्द बुद्धि वाले अधूरे ज्ञानियों को पूर्ण ज्ञानी पुरुष को विचलित नहीं करना चाहिए।" },
                { devanagari: "मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा।\nनिराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः।।3.30।।", iast: "mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā|\nnirāśīr nirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ||3.30||", english: "Therefore, surrender your actions to Me, keep your thoughts focused on the Absolute, free from selfishness and without expecting a reward, with a mind free from excitement, begin to fight.", hindi: "अतः समस्त कर्मों को मुझमें अर्पित करके, अध्यात्म-बुद्धि से युक्त होकर, आशा, ममता और संताप से रहित होकर तू युद्ध कर।" },
                { devanagari: "ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः।\nश्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः।।3.31।।", iast: "ye me matam idaṃ nityam anutiṣṭhanti mānavāḥ|\nśraddhāvanto 'nasūyanto mucyante te 'pi karmabhiḥ||3.31||", english: "Those who always act in accordance with My precepts, firmly in faith and without caviling, they too are freed from the bondage of action.", hindi: "जो श्रद्धावान् और दोषदृष्टि से रहित मनुष्य मेरे इस मत का सदा अनुसरण करते हैं, वे भी कर्मों के बन्धन से मुक्त हो जाते हैं।" },
                { devanagari: "ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्।\nसर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः।।3.32।।", iast: "ye tvetad abhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam|\nsarvajñānavimūḍhāṃs tān viddhi naṣṭān acetasaḥ||3.32||", english: "But they who ridicule My word and do not observe it, are ignorant, devoid of wisdom, and blind. They seek only their own destruction.", hindi: "किन्तु जो मेरे इस मत में दोष निकालते हुए इसका अनुसरण नहीं करते, उन्हें समस्त ज्ञान से रहित, विवेकशून्य और नष्ट-बुद्धि वाला ही समझ।" },
                { devanagari: "सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि।\nप्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति।।3.33।।", iast: "sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛter jñānavān api|\nprakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati||3.33||", english: "Even the wise man acts in accordance with his nature; indeed, all creatures act according to their natures. What is the use of compulsion then?", hindi: "ज्ञानी पुरुष भी अपनी प्रकृति (स्वभाव) के अनुसार ही चेष्टा करता है; समस्त प्राणी अपने स्वभाव का अनुसरण करते हैं, फिर (बाहरी) बल-प्रयोग क्या करेगा?" },
                { devanagari: "इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ।\nतयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ।।3.34।।", iast: "indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau|\ntayor na vaśam āgacchet tau hyasya paripanthinau||3.34||", english: "The love and hate that are aroused by the objects of sense arise from Nature; do not yield to them, as they only obstruct the path.", hindi: "प्रत्येक इन्द्रिय के अपने-अपने विषय में राग और द्वेष छिपे रहते हैं; मनुष्य को इनके वश में नहीं होना चाहिए, क्योंकि ये दोनों ही उसके (कल्याण-मार्ग के) शत्रु हैं।" },
                { devanagari: "श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।\nस्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः।।3.35।।", iast: "śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt|\nsvadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ||3.35||", english: "It is better to do one's own duty, however lacking in merit, than to do that of another, even though efficiently. It is better to die doing one's own duty, for doing the duty of another is fraught with danger.", hindi: "भलीभाँति किए गए पराये धर्म की अपेक्षा गुणरहित होने पर भी अपना धर्म श्रेष्ठ है; अपने धर्म में मरना भी कल्याणकारी है, किन्तु पराया धर्म भय उत्पन्न करने वाला है।" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nअथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः।\nअनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः।।3.36।।", iast: "arjuna uvāca\natha kena prayukto 'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ|\nanicchann api vārṣṇeya balād iva niyojitaḥ||3.36||", english: "Arjuna asked, \"My Lord, what is it that drives a person to sin, even against their will and as if by compulsion?\"", hindi: "अर्जुन बोले — हे वार्ष्णेय (श्रीकृष्ण)! फिर मनुष्य न चाहते हुए भी, मानो बलपूर्वक किसी के द्वारा प्रेरित होकर, किसके प्रेरित करने पर पाप का आचरण करता है?" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nकाम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः।\nमहाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्।।3.37।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nkāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ|\nmahāśano mahāpāpmā viddhyenam iha vairiṇam||3.37||", english: "Lord Shri Krishna: It is desire, it is aversion, born of passion. Desire consumes and corrupts all things. It is the greatest enemy of man.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — रजोगुण से उत्पन्न यही काम (कामना) है, यही क्रोध है; यह बड़ा भक्षक (कभी तृप्त न होने वाला) और महापापी है — इसे ही तू इस लोक में शत्रु जान।" },
                { devanagari: "धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च।\nयथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्।।3.38।।", iast: "dhūmenāvriyate vahnir yathā''darśo malena ca|\nyatholbenāvṛto garbhas tathā tenedam āvṛtam||3.38||", english: "As fire is shrouded by smoke, a mirror is covered by dust, and a child is enveloped by the womb, so is the universe enveloped in desire.", hindi: "जैसे धुएँ से अग्नि ढक जाती है, धूल से दर्पण और झिल्ली से गर्भस्थ शिशु ढका रहता है, वैसे ही इस काम के द्वारा यह (ज्ञान) ढका हुआ है।" },
                { devanagari: "आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा।\nकामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च।।3.39।।", iast: "āvṛtaṃ jñānam etena jñānino nityavairiṇā|\nkāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca||3.39||", english: "It is the wise man's constant enemy; it tarnishes the face of wisdom, being as insatiable as a flame of fire.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र (अर्जुन)! कभी तृप्त न होने वाली अग्नि के समान, इस काम-रूपी नित्य शत्रु के द्वारा ज्ञानी पुरुष का ज्ञान भी ढका रहता है।" },
                { devanagari: "इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते।\nएतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्।।3.40।।", iast: "indriyāṇi mano buddhir asyādhiṣṭhānam ucyate|\netair vimohayatyeṣa jñānam āvṛtya dehinam||3.40||", english: "It works through the senses, the mind, and the reason; and with their help, it destroys wisdom and confounds the soul.", hindi: "इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि — ये इस काम के निवास-स्थान कहे जाते हैं; यह इन्हीं के द्वारा ज्ञान को ढककर देहधारी जीव को मोहित कर देता है।" },
                { devanagari: "तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ।\nपाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्।।3.41।।", iast: "tasmāt tvam indriyāṇyādau niyamya bharatarṣabha|\npāpmānaṃ prajahi hyenaṃ jñānavijñānanāśanam||3.41||", english: "Therefore, O Arjuna, first control your senses and then slay desire, for it is full of sin and is the destroyer of knowledge and wisdom.", hindi: "इसलिए हे भरतश्रेष्ठ (अर्जुन)! तू पहले इन्द्रियों को वश में करके, ज्ञान और विज्ञान का नाश करने वाले इस पापमय काम का नाश कर।" },
                { devanagari: "इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः।\nमनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः।।3.42।।", iast: "indriyāṇi parāṇyāhur indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ|\nmanasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ||3.42||", english: "It is said that the senses are powerful; however, beyond the senses is the mind, beyond the mind is the intellect, and greater than the intellect is He.", hindi: "कहा जाता है कि इन्द्रियाँ (स्थूल शरीर से) श्रेष्ठ हैं, इन्द्रियों से श्रेष्ठ मन है, मन से श्रेष्ठ बुद्धि है, और जो बुद्धि से भी परे है, वह आत्मा है।" },
                { devanagari: "एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना।\nजहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्।।3.43।।", iast: "evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānam ātmanā|\njahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam||3.43||", english: "Thus, O Mighty-Armed One, knowing Him to be beyond the intellect, and with His help, subdue your personal ego and kill your enemy, Desire, even though it is extremely difficult.", hindi: "इस प्रकार हे महाबाहो (अर्जुन)! बुद्धि से भी परे आत्मा को जानकर, अपने द्वारा अपने मन को स्थिर करके, इस दुर्जय काम-रूपी शत्रु का नाश कर।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde karmayogo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 4,
            titleSanskrit: "ज्ञानकर्मसंन्यासयोग",
            titleEnglish: "Path of Knowledge and the Disciplines of Action",
            verses: [
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nइमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्।\nविवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्।।4.1।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nimaṃ vivasvate yogaṃ proktavān aham avyayam|\nvivasvān manave prāha manur ikṣvākave 'bravīt||4.1||", english: "Lord Shri Krishna said: I taught this imperishable philosophy to Vivaswān, the founder of the Sun dynasty; Vivaswān gave it to Manu, the lawgiver, and Manu to King Ikshvāku.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — इस अविनाशी योग को मैंने सूर्यदेव विवस्वान् को बताया था; विवस्वान् ने अपने पुत्र मनु को और मनु ने राजा इक्ष्वाकु को इसका उपदेश दिया।" },
                { devanagari: "एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः।\nस कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप।।4.2।।", iast: "evaṃ paramparāprāptam imaṃ rājarṣayo viduḥ|\nsa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa||4.2||", english: "The Divine Kings knew it, for it was their tradition; then, after a long time, it was at last forgotten.", hindi: "हे परन्तप (अर्जुन)! इस प्रकार परम्परा से प्राप्त इस योग को राजर्षियों ने जाना; किन्तु बहुत समय बीत जाने पर यह योग इस लोक में लुप्तप्राय हो गया।" },
                { devanagari: "स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः।\nभक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्।।4.3।।", iast: "sa evāyaṃ mayā te 'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ|\nbhakto 'si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetad uttamam||4.3||", english: "It is the same ancient path that I have now revealed to you, for you are my devotee and my friend. It is the supreme secret.", hindi: "वही प्राचीन योग आज मैंने तुझे बताया है, क्योंकि तू मेरा भक्त और प्रिय सखा है; निश्चय ही यह अत्यन्त गोपनीय और श्रेष्ठ रहस्य है।" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nअपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः।\nकथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति।।4.4।।", iast: "arjuna uvāca\naparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ|\nkatham etad vijānīyāṃ tvam ādau proktavān iti||4.4||", english: "Arjuna asked: My Lord! Vyasawana was born before You; how then can You have revealed it to him?", hindi: "अर्जुन बोले — आपका जन्म तो अभी हाल का है और सूर्यदेव विवस्वान् का जन्म बहुत पहले हुआ था; तब यह कैसे मानूँ कि सृष्टि के आदि में आपने ही इस योग का उपदेश दिया था?" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nबहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।\nतान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप।।4.5।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nbahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna|\ntānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa||4.5||", english: "Lord Shri Krishna replied: I have been born again and again, from time to time; thou too, O Arjuna! My births are known to me, but yours are unknown to you.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे परन्तप अर्जुन! मेरे और तेरे अनेक जन्म बीत चुके हैं; उन सबको मैं जानता हूँ, परन्तु तू उन्हें नहीं जानता।" },
                { devanagari: "अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्।\nप्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया।।4.6।।", iast: "ajo 'pi sannavyayātmā bhūtānām īśvaro 'pi san|\nprakṛtiṃ svām adhiṣṭhāya saṃbhavāmyātmamāyayā||4.6||", english: "There is no beginning to Me. Though I am imperishable and the Lord of all that exists, I manifest Myself by My own will and power.", hindi: "यद्यपि मैं अजन्मा, अविनाशी स्वरूप वाला और समस्त प्राणियों का ईश्वर हूँ, तथापि अपनी प्रकृति को अधीन करके अपनी योगमाया से प्रकट होता हूँ।" },
                { devanagari: "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।\nअभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्।।4.7।।", iast: "yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata|\nabhyutthānam adharmasya tadā''tmānaṃ sṛjāmyaham||4.7||", english: "Whenever spirituality decays and materialism is rampant, then, O Arjuna, I reincarnate myself.", hindi: "हे भारत (अर्जुन)! जब-जब धर्म की हानि और अधर्म की वृद्धि होती है, तब-तब मैं अपने स्वरूप को रचकर प्रकट होता हूँ।" },
                { devanagari: "परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्।\nधर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे।।4.8।।", iast: "paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām|\ndharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge||4.8||", english: "To protect the righteous, to destroy the wicked, and to establish the kingdom of God, I am reborn from age to age.", hindi: "साधु-सज्जनों की रक्षा, दुष्कर्मियों के विनाश तथा धर्म की पुनर्स्थापना के लिए मैं युग-युग में अवतार लेता हूँ।" },
                { devanagari: "जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः।\nत्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन।।4.9।।", iast: "janma karma ca me divyam evaṃ yo vetti tattvataḥ|\ntyaktvā dehaṃ punar janma naiti mām eti so 'rjuna||4.9||", english: "He who realizes the divine truth concerning My birth and life does not take birth again; and when he leaves his body, he becomes one with Me.", hindi: "हे अर्जुन! मेरे जन्म और कर्म को जो मनुष्य इस प्रकार दिव्य रूप में तत्त्व से जान लेता है, वह शरीर त्यागकर पुनर्जन्म को प्राप्त नहीं होता, अपितु मुझे ही प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः।\nबहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः।।4.10।।", iast: "vītarāgabhayakrodhā manmayā mām upāśritāḥ|\nbahavo jñānatapasā pūtā madbhāvam āgatāḥ||4.10||", english: "Many have merged their existences in Mine, being freed from desire, fear, and anger, always filled with Me and purified by the illuminating flame of self-abnegation.", hindi: "राग, भय और क्रोध से रहित होकर, मुझमें ही तन्मय और मेरे ही आश्रित रहने वाले अनेक भक्त ज्ञानरूपी तप से पवित्र होकर मेरे स्वरूप को प्राप्त हो चुके हैं।" },
                { devanagari: "ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्।\nमम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः।।4.11।।", iast: "ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmyaham|\nmama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ||4.11||", english: "However men try to worship Me, I welcome them. Whatever path they take, it leads to Me in the end.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! जो जिस भाव से मेरी शरण लेते हैं, मैं उन्हें उसी भाव से फल देता हूँ; मनुष्य सब प्रकार से मेरे ही मार्ग का अनुसरण करते हैं।" },
                { devanagari: "काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः।\nक्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा।।4.12।।", iast: "kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ|\nkṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhir bhavati karmajā||4.12||", english: "Those who seek success worship the Powers, and their actions in this world bear immediate fruit.", hindi: "कर्मों की सिद्धि की कामना करने वाले लोग इस लोक में देवताओं की पूजा करते हैं, क्योंकि मनुष्यलोक में कर्म से उत्पन्न होने वाली सिद्धि शीघ्र ही मिल जाती है।" },
                { devanagari: "चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः।\nतस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्।।4.13।।", iast: "cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ|\ntasya kartāram api māṃ viddhyakartāram avyayam||4.13||", english: "The four divisions of society—the wise, the soldier, the merchant, and the laborer—were created by Me, according to the natural distribution of qualities and instincts. I am the author of them, though I Myself do not act and am changeless.", hindi: "गुण और कर्म के विभाग के अनुसार चारों वर्णों की रचना मैंने की है; यद्यपि उस सृष्टि का कर्ता मैं ही हूँ, फिर भी मुझे वास्तव में अकर्ता और अविनाशी ही जान।" },
                { devanagari: "न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा।\nइति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते।।4.14।।", iast: "na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā|\niti māṃ yo 'bhijānāti karmabhir na sa badhyate||4.14||", english: "My actions do not bind Me, nor do I desire anything that they can bring. He who thus realizes Me is not enslaved by action.", hindi: "न तो कर्म मुझे लिप्त करते हैं और न ही मुझे कर्मों के फल की कोई आकांक्षा है; जो मुझे इस प्रकार जान लेता है, वह कर्मों से नहीं बँधता।" },
                { devanagari: "एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः।\nकुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्।।4.15।।", iast: "evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvair api mumukṣubhiḥ|\nkuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam||4.15||", english: "In the light of wisdom, our ancestors who sought deliverance performed their acts. Act thou also as our fathers of old did.", hindi: "यही जानकर मोक्ष चाहने वाले प्राचीन पुरुषों ने भी कर्म किया था; अतः तू भी अपने पूर्वजों द्वारा प्राचीन काल में किए गए कर्म को ही कर।" },
                { devanagari: "किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः।\nतत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्।।4.16।।", iast: "kiṃ karma kim akarmeti kavayo 'pyatra mohitāḥ|\ntat te karma pravakṣyāmi yaj jñātvā mokṣyase 'śubhāt||4.16||", english: "What is action and what is inaction? This is a question that has bewildered the wise. But I will declare to you the philosophy of action, and knowing it, you will be free from evil.", hindi: "कर्म क्या है और अकर्म क्या है — इस विषय में बुद्धिमान् भी मोहित हो जाते हैं; अतः मैं तुझे वह कर्मतत्त्व बताऊँगा, जिसे जानकर तू अशुभ से मुक्त हो जाएगा।" },
                { devanagari: "कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः।\nअकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः।।4.17।।", iast: "karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ|\nakarmaṇaś ca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ||4.17||", english: "It is necessary to consider what is right action, what is wrong action, and what is inaction, for the law of action is mysterious.", hindi: "कर्म का स्वरूप जानना चाहिए, विकर्म (निषिद्ध कर्म) का स्वरूप भी जानना चाहिए और अकर्म का स्वरूप भी जानना चाहिए, क्योंकि कर्म की गति अत्यन्त गहन है।" },
                { devanagari: "कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः।\nस बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्।।4.18।।", iast: "karmaṇyakarma yaḥ paśyed akarmaṇi ca karma yaḥ|\nsa buddhimān manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt||4.18||", english: "He who can see inaction in action, and action in inaction, is the wisest among men. He is a saint, even though he still acts.", hindi: "जो मनुष्य कर्म में अकर्म और अकर्म में कर्म देख लेता है, वही मनुष्यों में बुद्धिमान् है; वह योगी समस्त कर्मों को करते हुए भी कर्मबन्धन से मुक्त है।" },
                { devanagari: "यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः।\nज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः।।4.19।।", iast: "yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ|\njñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tam āhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ||4.19||", english: "The wise call him a sage, for whatever he undertakes is free from the motive of desire, and his deeds are purified by the fire of wisdom.", hindi: "जिसके सम्पूर्ण कर्म कामना और संकल्प से रहित हैं तथा जिसके समस्त कर्म ज्ञानरूपी अग्नि में भस्म हो चुके हैं, उसे ज्ञानीजन पण्डित कहते हैं।" },
                { devanagari: "त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः।\nकर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः।।4.20।।", iast: "tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ|\nkarmaṇyabhipravṛtto 'pi naiva kiñcit karoti saḥ||4.20||", english: "Having surrendered all claim to the results of his actions, he is always contented and independent; in reality, he does nothing, even though he appears to be acting.", hindi: "कर्मफल की आसक्ति त्यागकर, सदा सन्तुष्ट रहने वाला और किसी आश्रय की अपेक्षा न रखने वाला पुरुष कर्म में भली-भाँति प्रवृत्त रहते हुए भी वास्तव में कुछ नहीं करता।" },
                { devanagari: "निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः।\nशारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।।4.21।।", iast: "nirāśīr yatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ|\nśārīraṃ kevalaṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam||4.21||", english: "Expecting nothing, his mind and personality controlled, without greed, doing only bodily actions; though he acts, he remains untainted.", hindi: "जो आशारहित है, जिसने मन और शरीर को वश में कर लिया है तथा समस्त संग्रह का त्याग कर दिया है, वह केवल शरीर से कर्म करते हुए भी पाप को प्राप्त नहीं होता।" },
                { devanagari: "यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः।\nसमः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते।।4.22।।", iast: "yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ|\nsamaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate||4.22||", english: "Content with what comes to him without any effort of his own, rising above the pairs of opposites, free from envy, his mind balanced in both success and failure; though he acts, the consequences do not bind him.", hindi: "जो बिना प्रयास के स्वयं प्राप्त वस्तु में सन्तुष्ट है, सुख-दुःख आदि द्वन्द्वों से अतीत है, ईर्ष्या से रहित है तथा सिद्धि और असिद्धि में समान रहता है, वह कर्म करते हुए भी नहीं बँधता।" },
                { devanagari: "गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः।\nयज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते।।4.23।।", iast: "gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ|\nyajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate||4.23||", english: "He who is without attachment, free, his mind centered in wisdom, and his actions done as a sacrifice, leave no trace behind.", hindi: "जिसकी आसक्ति नष्ट हो चुकी है, जो मुक्त है, जिसका चित्त ज्ञान में स्थित है तथा जो यज्ञभाव से कर्म करता है, उसका सम्पूर्ण कर्म विलीन हो जाता है।" },
                { devanagari: "ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्।\nब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना।।4.24।।", iast: "brahmārpaṇaṃ brahma havir brahmāgnau brahmaṇā hutam|\nbrahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā||4.24||", english: "For him, the sacrifice is the Spirit; the Spirit and the offering are one; it is the Spirit that is sacrificed in its own fire, and the man, even in action, is united with God, since his mind never ceases to be fixed on Him while performing the act.", hindi: "जिसके लिए अर्पण भी ब्रह्म है, हवि भी ब्रह्म है और ब्रह्मरूप अग्नि में ब्रह्म के द्वारा ही जो आहुति दी जाती है — ऐसा ब्रह्मकर्म में समाधिस्थ पुरुष ब्रह्म को ही प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते।\nब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति।।4.25।।", iast: "daivam evāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate|\nbrahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati||4.25||", english: "Some sages sacrifice to the powers, while others offer themselves on the altar of the eternal.", hindi: "कुछ योगीजन देवताओं के पूजनरूप यज्ञ का भली-भाँति अनुष्ठान करते हैं, तो कुछ अन्य ब्रह्मरूप अग्नि में यज्ञ के द्वारा ही यज्ञ की आहुति देते हैं।" },
                { devanagari: "श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति।\nशब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति।।4.26।।", iast: "śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati|\nśabdādīn viṣayānanya indriyāgniṣu juhvati||4.26||", english: "Some sacrifice their physical senses in the fire of self-control; others offer up their contact with external objects in the sacrificial fire of their senses.", hindi: "कुछ साधक श्रोत्र आदि इन्द्रियों को संयमरूपी अग्नियों में हवन करते हैं, तो कुछ अन्य शब्द आदि विषयों को इन्द्रियरूपी अग्नियों में हवन करते हैं।" },
                { devanagari: "सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे।\nआत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते।।4.27।।", iast: "sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare|\nātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite||4.27||", english: "Others again sacrifice their activities and vitality in the spiritual fire of self-abnegation, kindled by wisdom.", hindi: "तथा कुछ अन्य साधक समस्त इन्द्रियों की क्रियाओं और प्राणों की क्रियाओं को ज्ञान से प्रकाशित आत्मसंयमयोगरूपी अग्नि में हवन कर देते हैं।" },
                { devanagari: "द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे।\nस्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः।।4.28।।", iast: "dravyayajñās tapoyajñā yogayajñās tathāpare|\nsvādhyāyajñānayajñāś ca yatayaḥ saṃśitavratāḥ||4.28||", english: "Others offer as their sacrifice wealth, austerities, and meditation. Monks, wedded to their vows, renounce their scriptural learning and even their spiritual powers.", hindi: "कोई द्रव्ययज्ञ करते हैं, कोई तपयज्ञ, कोई योगयज्ञ तथा कठोर व्रत धारण करने वाले कुछ यतिजन स्वाध्याय और ज्ञानरूप यज्ञ करते हैं।" },
                { devanagari: "अपाने जुह्वति प्राण प्राणेऽपानं तथाऽपरे।\nप्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः।।4.29।।", iast: "apāne juhvati prāṇa prāṇe'pānaṃ tathā'pare|\nprāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ||4.29||", english: "There are some who practice controlling the vital energy and governing the subtle forces of prana and apana, thereby sacrificing their prana to apana, or their apana to prana.", hindi: "प्राणायाम में तत्पर कुछ साधक प्राण और अपान की गति को रोककर अपान में प्राण की और प्राण में अपान की आहुति देते हैं।" },
                { devanagari: "अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति।\nसर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः।।4.30।।", iast: "apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati|\nsarve 'py ete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ||4.30||", english: "Others, controlling their diet, sacrifice their worldly life to the spiritual fire. All understand the principle of sacrifice, and by it their sins are washed away.", hindi: "कुछ अन्य आहार को नियमित करके प्राणों को प्राणों में ही हवन करते हैं; ये सभी यज्ञ के ज्ञाता हैं और यज्ञ के द्वारा अपने पापों को नष्ट कर देते हैं।" },
                { devanagari: "यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्।\nनायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम।।4.31।।", iast: "yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam|\nnāyaṃ loko 'styayajñasya kuto 'nyaḥ kurusattama||4.31||", english: "Tasting the nectar of immortality, as the reward of sacrifice, they reach the Eternal. This world is not for those who refuse to sacrifice; nor is the other world.", hindi: "हे कुरुश्रेष्ठ (अर्जुन)! यज्ञ से शेष बचे अमृत का भोग करने वाले सनातन ब्रह्म को प्राप्त होते हैं; जो यज्ञ नहीं करता, उसके लिए यह लोक भी नहीं, तो फिर परलोक कैसे?" },
                { devanagari: "एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे।\nकर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे।।4.32।।", iast: "evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe|\nkarmajān viddhi tān sarvān evaṃ jñātvā vimokṣyase||4.32||", english: "In this way, other sacrifices may also be undertaken for the sake of the Spirit. Know that they all depend on action. Knowing this, you will be free.", hindi: "इस प्रकार अनेक प्रकार के यज्ञ ब्रह्म के मुख में अर्थात् वेदवाणी में विस्तार से कहे गए हैं; इन सबको तू कर्म से उत्पन्न जान — यह जानकर तू मुक्त हो जाएगा।" },
                { devanagari: "श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप।\nसर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते।।4.33।।", iast: "śreyān dravyamayād yajñāj jñānayajñaḥ parantapa|\nsarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate||4.33||", english: "The sacrifice of wisdom is superior to any material sacrifice, for, O Arjuna, the pinnacle of action is always realization.", hindi: "हे परन्तप! द्रव्यमय यज्ञ की अपेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ है; हे पार्थ! सम्पूर्ण कर्म अन्ततः ज्ञान में ही समाप्त हो जाते हैं।" },
                { devanagari: "तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया।\nउपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः।।4.34।।", iast: "tad viddhi praṇipātena paripraśnena sevayā|\nupadekṣyanti te jñānaṃ jñāninas tattvadarśinaḥ||4.34||", english: "This you shall learn by prostrating yourself at the master's feet, questioning them, and serving them. The wise who have realized the truth will teach you wisdom.", hindi: "उस ज्ञान को तू तत्त्वदर्शी ज्ञानियों के पास जाकर साष्टांग प्रणाम, विनम्र प्रश्न और सेवा के द्वारा प्राप्त कर; वे तुझे उस ज्ञान का उपदेश देंगे।" },
                { devanagari: "यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव।\nयेन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि।।4.35।।", iast: "yaj jñātvā na punar moham evaṃ yāsyasi pāṇḍava|\nyena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi||4.35||", english: "Having known That, you shall never again be confounded; and, O Arjuna, by the power of that wisdom, you shall see all these people as if they were your own Self, and therefore as Me.", hindi: "हे पाण्डव (अर्जुन)! जिसे जानकर तू पुनः इस प्रकार मोह को प्राप्त नहीं होगा तथा जिस ज्ञान के द्वारा तू सम्पूर्ण प्राणियों को पहले अपने भीतर और फिर मुझमें देखेगा।" },
                { devanagari: "अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः।\nसर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि।।4.36।।", iast: "api ced asi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ|\nsarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi||4.36||", english: "Even if you are the greatest of sinners, you will cross over all sin by the ferryboat of wisdom.", hindi: "यदि तू सब पापियों से भी बढ़कर महापापी हो, तो भी ज्ञानरूपी नौका के द्वारा सम्पूर्ण पापसमुद्र को भली-भाँति पार कर जाएगा।" },
                { devanagari: "यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन।\nज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा।।4.37।।", iast: "yathaidhāṃsi samiddho 'gnir bhasmasāt kurute 'rjuna|\njñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute tathā||4.37||", english: "As the kindled fire consumes the fuel, so, O Arjuna, the embers of action are burnt to ashes in the flame of wisdom.", hindi: "हे अर्जुन! जैसे प्रज्वलित अग्नि ईंधन को जलाकर भस्म कर देती है, वैसे ही ज्ञानरूपी अग्नि समस्त कर्मों को भस्म कर देती है।" },
                { devanagari: "न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।\nतत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति।।4.38।।", iast: "na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate|\ntatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati||4.38||", english: "There is nothing in the world so purifying as wisdom; and he who is a perfect saint finds that at last within himself.", hindi: "इस संसार में ज्ञान के समान पवित्र करने वाला निश्चय ही कुछ भी नहीं है; योग में भली-भाँति सिद्ध हुआ पुरुष उस ज्ञान को समय पाकर स्वयं अपने भीतर ही प्राप्त कर लेता है।" },
                { devanagari: "श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः।\nज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति।।4.39।।", iast: "śraddhāvā~llabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ|\njñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati||4.39||", english: "He who is full of faith attains wisdom, and he who can control his senses, having attained that wisdom, will soon attain Supreme Peace.", hindi: "श्रद्धावान्, साधनपरायण तथा इन्द्रियों को वश में रखने वाला पुरुष ज्ञान को प्राप्त करता है; और ज्ञान को पाकर वह शीघ्र ही परम शान्ति को प्राप्त हो जाता है।" },
                { devanagari: "अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति।\nनायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः।।4.40।।", iast: "ajñaś cāśraddadhānaś ca saṃśayātmā vinaśyati|\nnāyaṃ loko 'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ||4.40||", english: "But the ignorant man, and he who has no faith, and the skeptic are lost. Neither in this world nor elsewhere is there any happiness in store for him who always doubts.", hindi: "अज्ञानी, श्रद्धारहित तथा संशययुक्त मनुष्य नष्ट हो जाता है; संशयग्रस्त पुरुष के लिए न यह लोक है, न परलोक और न ही कहीं सुख है।" },
                { devanagari: "योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम्।\nआत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय।।4.41।।", iast: "yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam|\nātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya||4.41||", english: "But the one who has renounced their actions for meditation, who has cleaved their doubts in two by the sword of wisdom, and who remains always enthroned in their Self, is not bound by their actions.", hindi: "हे धनञ्जय (अर्जुन)! जिसने योग के द्वारा कर्मों को त्याग दिया है, ज्ञान के द्वारा अपने संशयों को छिन्न कर दिया है तथा जो आत्मस्वरूप में स्थित है, उसे कर्म नहीं बाँधते।" },
                { devanagari: "तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः।\nछित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत।।4.42।।", iast: "tasmād ajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinā''tmanaḥ|\nchittvainaṃ saṃśayaṃ yogam ātiṣṭhottiṣṭha bhārata||4.42||", english: "Therefore, cleave asunder with the sword of wisdom the doubts of the heart, which your own ignorance has engendered, and follow the path of wisdom and arise!", hindi: "अतः हे भारत (अर्जुन)! अपने हृदय में स्थित अज्ञान से उत्पन्न इस संशय को आत्मज्ञानरूपी तलवार से काटकर योग में स्थित हो जा और युद्ध के लिए खड़ा हो जा।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानकर्मसंन्यासयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde jñānakarmasaṃnyāsayogo nāma caturtho'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 5,
            titleSanskrit: "कर्मसंन्यासयोग",
            titleEnglish: "Path of Renunciation",
            verses: [
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nसंन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि।\nयच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्।।5.1।।", iast: "arjuna uvāca\nsaṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punar yogaṃ ca śaṃsasi|\nyac chreya etayor ekaṃ tan me brūhi suniścitam||5.1||", english: "Arjuna said: My Lord! At one moment, You praise renunciation of action; at another, You praise right action. Tell me truly, I pray, which of these is more conducive to my highest welfare?", hindi: "अर्जुन बोले — हे कृष्ण! आप कभी तो कर्मों के संन्यास (त्याग) की प्रशंसा करते हैं और कभी कर्मयोग की; इन दोनों में से जो एक मेरे लिए निश्चित रूप से कल्याणकारी हो, वही मुझे भलीभाँति बताइए।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nसंन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ।\nतयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते।।5.2।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nsaṃnyāsaḥ karmayogaś ca niḥśreyasakarāvubhau|\ntayos tu karmasaṃnyāsāt karmayogo viśiṣyate||5.2||", english: "Lord Shri Krishna replied: Both renunciation of action and the path of right action lead to the highest; however, right action is the better of the two.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — कर्मों का संन्यास और कर्मयोग — ये दोनों ही परम कल्याण करने वाले हैं; किन्तु इन दोनों में कर्मसंन्यास की अपेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ है।" },
                { devanagari: "ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति।\nनिर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते।।5.3।।", iast: "jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati|\nnirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhāt pramucyate||5.3||", english: "He is a true ascetic who never desires nor dislikes, who is unaffected by the opposites and is easily freed from bondage.", hindi: "हे महाबाहु अर्जुन! जो न किसी से द्वेष करता है और न किसी वस्तु की कामना करता है, उसे सदा का संन्यासी समझना चाहिए; क्योंकि राग-द्वेष आदि द्वन्द्वों से रहित पुरुष सुखपूर्वक बन्धन से मुक्त हो जाता है।" },
                { devanagari: "सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः।\nएकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्।।5.4।।", iast: "sāṃkhyayogau pṛthag bālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ|\nekamapyāsthitaḥ samyag ubhayor vindate phalam||5.4||", english: "Only the unenlightened speak of wisdom and right action as separate; the wise do not. If anyone knows one, they enjoy the fruit of both.", hindi: "सांख्य (ज्ञानयोग) और कर्मयोग को अलग-अलग फल देने वाले केवल अज्ञानी ही कहते हैं, ज्ञानीजन नहीं; क्योंकि इन दोनों में से किसी एक में भी भलीभाँति स्थित पुरुष दोनों का फल प्राप्त कर लेता है।" },
                { devanagari: "यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते।\nएकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति।।5.5।।", iast: "yat sāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tad yogair api gamyate|\nekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati||5.5||", english: "The level which is attained through wisdom is also reached through right action. He who perceives that the two are one, knows the truth.", hindi: "ज्ञानयोगियों को जो परमपद प्राप्त होता है, वही कर्मयोगियों को भी प्राप्त होता है; अतः जो पुरुष सांख्य और कर्मयोग को फल की दृष्टि से एक ही देखता है, वही यथार्थ देखता है।" },
                { devanagari: "संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः।\nयोगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति।।5.6।।", iast: "saṃnyāsas tu mahābāho duḥkham āptum ayogataḥ|\nyogayukto munir brahma na cireṇādhigacchati||5.6||", english: "Without concentration, O Mighty One, renunciation is difficult. But the sage who is always meditating on the Divine, shall soon attain the Absolute.", hindi: "हे महाबाहु अर्जुन! कर्मयोग के बिना संन्यास को सिद्ध करना कठिन है; किन्तु कर्मयोग में लगा हुआ मननशील पुरुष शीघ्र ही ब्रह्म को प्राप्त कर लेता है।" },
                { devanagari: "योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः।\nसर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते।।5.7।।", iast: "yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ|\nsarvabhūtātmabhūtātmā kurvann api na lipyate||5.7||", english: "He who is spiritual, pure, has overcome his senses and his personal self, and has realized his highest Self as the Self of all—even though he acts, he is not bound by his actions.", hindi: "जिसका अन्तःकरण शुद्ध है, जिसने मन तथा इन्द्रियों को जीत लिया है और जिसने अपनी आत्मा को समस्त प्राणियों की आत्मा के रूप में जान लिया है, ऐसा कर्मयोगी कर्म करता हुआ भी उनमें लिप्त नहीं होता।" },
                { devanagari: "नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्।\nपश्यन् शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपन् श्वसन्।।5.8।।", iast: "naiva kiṃcit karomīti yukto manyeta tattvavit|\npaśyan śṛṇvan spṛśañjighrann aśnangacchan svapan śvasan||5.8||", english: "Though the saint sees, hears, touches, smells, eats, moves, sleeps, and breathes, yet he knows the truth and knows that it is not he who acts.", hindi: "तत्त्व को जानने वाला योगी देखते, सुनते, स्पर्श करते, सूँघते, खाते, चलते, सोते और श्वास लेते हुए भी यही मानता है कि मैं तो कुछ नहीं करता।" },
                { devanagari: "प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि।\nइन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्।।5.9।।", iast: "pralapan visṛjan gṛhṇann unmiṣan nimiṣann api|\nindriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan||5.9||", english: "Though he talks, gives, receives, opens his eyes, and shuts them, he still knows that his senses are merely disporting themselves among the objects of perception.", hindi: "बोलते, त्यागते, ग्रहण करते तथा आँखें खोलते और मूँदते हुए भी वह यही समझता है कि इन्द्रियाँ ही अपने-अपने विषयों में बरत रही हैं — मैं तो अकर्ता हूँ।" },
                { devanagari: "ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः।\nलिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा।।5.10।।", iast: "brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ|\nlipyate na sa pāpena padmapatram ivāmbhasā||5.10||", english: "He who dedicates his actions to the Spirit, without any personal attachment to them, is no more tainted by sin than the water lily is wetted by water.", hindi: "जो पुरुष समस्त कर्मों को ब्रह्म (परमात्मा) को अर्पित करके और आसक्ति का त्याग करके कर्म करता है, वह पाप से उसी प्रकार लिप्त नहीं होता जैसे कमल का पत्ता जल से।" },
                { devanagari: "कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि।\nयोगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये।।5.11।।", iast: "kāyena manasā buddhyā kevalair indriyair api|\nyoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvā''tmaśuddhaye||5.11||", english: "The sage performs his action dispassionately, using his body, mind, intellect, and even his senses, always as a means for purification.", hindi: "कर्मयोगी आसक्ति को त्यागकर केवल अन्तःकरण की शुद्धि के लिए शरीर, मन, बुद्धि तथा इन्द्रियों के द्वारा कर्म करते हैं।" },
                { devanagari: "युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्।\nअयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते।।5.12।।", iast: "yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntim āpnoti naiṣṭhikīm|\nayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate||5.12||", english: "Having abandoned the fruit of action, he wins eternal peace. Others, unacquainted with spirituality, led by desire and clinging to the benefit they think will follow their actions, become entangled in them.", hindi: "कर्मयोगी कर्मों के फल का त्याग करके स्थायी शान्ति को प्राप्त करता है; किन्तु जो योगरहित है, वह कामना के वश में होकर फल में आसक्त रहता है और बँध जाता है।" },
                { devanagari: "सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी।\nनवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्।।5.13।।", iast: "sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī|\nnavadvāre pure dehī naiva kurvan na kārayan||5.13||", english: "Mentally renouncing all actions, the self-controlled soul enjoys bliss in this body, the city of the nine gates, neither doing anything themselves nor causing anything to be done.", hindi: "अपनी इन्द्रियों को वश में रखने वाला पुरुष मन से समस्त कर्मों का त्याग करके, न स्वयं कुछ करता हुआ और न दूसरों से कराता हुआ, नौ द्वारों वाले इस शरीररूपी नगर में सुखपूर्वक स्थित रहता है।" },
                { devanagari: "न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः।\nन कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते।।5.14।।", iast: "na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ|\nna karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvas tu pravartate||5.14||", english: "The Lord of this universe has not ordained activity, nor any incentive thereto, nor any relation between an act and its consequences; all this is the work of Nature.", hindi: "परमेश्वर न तो मनुष्यों के कर्तापन की रचना करते हैं, न कर्मों की और न कर्म के फल से उनके संयोग की; यह सब तो प्रकृति (स्वभाव) के द्वारा ही होता है।" },
                { devanagari: "नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः।\nअज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः।।5.15।।", iast: "nādatte kasyacit pāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ|\najñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ||5.15||", english: "The Lord does not accept responsibility for any person's sin or merit; they are deluded, for wisdom is submerged in ignorance within them.", hindi: "सर्वव्यापी परमेश्वर न किसी के पाप को ग्रहण करते हैं और न पुण्य को; प्राणियों का ज्ञान अज्ञान से ढका हुआ है, इसी से वे मोह में पड़े रहते हैं।" },
                { devanagari: "ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः।\nतेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्।।5.16।।", iast: "jñānena tu tad ajñānaṃ yeṣāṃ nāśitam ātmanaḥ|\nteṣām ādityavaj jñānaṃ prakāśayati tat param||5.16||", english: "Surely, wisdom is like the sun, revealing the supreme truth to those whose ignorance has been dispelled by the wisdom of the Self.", hindi: "किन्तु जिनका वह आत्मविषयक अज्ञान ज्ञान के द्वारा नष्ट हो गया है, उनका वह ज्ञान सूर्य के समान उस परमतत्त्व को प्रकाशित कर देता है।" },
                { devanagari: "तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः।\nगच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः।।5.17।।", iast: "tadbuddhayas tadātmānas tanniṣṭhās tatparāyaṇāḥ|\ngacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ||5.17||", english: "Meditating on the divine, having faith in the divine, concentrating on the divine, and losing themselves in the divine, their sins dissolve in wisdom, and they go from whence there is no return.", hindi: "जिनकी बुद्धि उस परमात्मा में स्थित है, जिनका मन उसी में लीन है, जिनकी निष्ठा उसी में है और जो उसी के परायण हैं — ज्ञान के द्वारा पापरहित हुए वे पुरुष उस परम गति को प्राप्त होते हैं जहाँ से पुनः लौटना नहीं होता।" },
                { devanagari: "विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि।\nशुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः।।5.18।।", iast: "vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini|\nśuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ||5.18||", english: "Sages look upon all equally, whether they be a minister of learning and humility, an infidel, a cow, an elephant, or a dog.", hindi: "ज्ञानीजन विद्या और विनय से सम्पन्न ब्राह्मण में, गौ में, हाथी में, कुत्ते में तथा चाण्डाल में भी समान दृष्टि रखते हैं।" },
                { devanagari: "इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः।\nनिर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः।।5.19।।", iast: "ihaiva tair jitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ|\nnirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ||5.19||", english: "Even in this world, those whose minds remain always balanced, fixed on the Supreme, conquer their earthly life; for the Supreme has neither blemish nor bias.", hindi: "जिनका मन समता में स्थित है, उन्होंने इसी जीवन में जन्म-मरणरूपी संसार को जीत लिया है; क्योंकि ब्रह्म दोषरहित और सम है, अतः वे ब्रह्म में ही स्थित हैं।" },
                { devanagari: "न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम्।\nस्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः।।5.20।।", iast: "na prahṛṣyet priyaṃ prāpya nodvijet prāpya cāpriyam|\nsthirabuddhir asammūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ||5.20||", english: "He who knows and lives in the Absolute remains unmoved and unperturbed; he is not elated by pleasure nor depressed by pain.", hindi: "जो ब्रह्म को जानकर ब्रह्म में स्थित है, वह स्थिर बुद्धिवाला और मोहरहित पुरुष प्रिय वस्तु को पाकर हर्षित नहीं होता और अप्रिय को पाकर उद्विग्न नहीं होता।" },
                { devanagari: "बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्।\nस ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते।।5.21।।", iast: "bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yat sukham|\nsa brahmayogayuktātmā sukham akṣayam aśnute||5.21||", english: "He finds happiness in his own Self and enjoys eternal bliss, whose heart does not yearn for the contacts of the earth and whose Self is one with the Everlasting.", hindi: "जिसका अन्तःकरण बाह्य विषयों के स्पर्श में आसक्त नहीं है, वह अपनी आत्मा में ही जो सुख है उसे प्राप्त करता है; ब्रह्म के साथ एक हुआ वह पुरुष अक्षय (अविनाशी) सुख का अनुभव करता है।" },
                { devanagari: "ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते।\nआद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः।।5.22।।", iast: "ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te|\nādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ||5.22||", english: "The joys that spring from external associations bring pain; they have their beginnings and their endings. The wise person does not rejoice in them.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र! विषयों के संयोग से उत्पन्न होने वाले जो भोग हैं, वे यद्यपि सुख के समान प्रतीत होते हैं, परन्तु दुःख के ही कारण हैं तथा आदि और अन्त वाले (नाशवान) हैं; इसी से विवेकी पुरुष उनमें रमण नहीं करता।" },
                { devanagari: "शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्।\nकामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः।।5.23।।", iast: "śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prāk śarīravimokṣaṇāt|\nkāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ||5.23||", english: "He who, before leaving his body, learns to overcome the promptings of desire and anger, is a saint and is happy.", hindi: "जो पुरुष इस शरीर का त्याग होने से पूर्व ही, इसी जीवन में, काम और क्रोध से उत्पन्न होने वाले वेग को सहन करने में समर्थ हो जाता है, वही योगी है और वही सुखी है।" },
                { devanagari: "योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः।\nस योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति।।5.24।।", iast: "yo 'ntaḥsukho 'ntarārāmas tathāntarjyotir eva yaḥ|\nsa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto 'dhigacchati||5.24||", english: "He who is happy within himself and has found its peace, and in whom the inner light shines, that sage attains eternal bliss and becomes one with the spirit.", hindi: "जो योगी अपने भीतर ही सुखी है, अन्तरात्मा में ही रमण करता है तथा जिसके भीतर ही ज्ञान का प्रकाश है, वह ब्रह्म के साथ एकरूप होकर ब्रह्मनिर्वाण (परम शान्ति) को प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः।\nछिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः।।5.25।।", iast: "labhante brahmanirvāṇam ṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ|\nchinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ||5.25||", english: "Sages whose sins have been washed away, whose sense of separateness has dissipated, who have subdued themselves, and seek only the welfare of all, come to the Eternal Spirit.", hindi: "जिनके पाप क्षीण हो गए हैं, जिनके संशय छिन्न हो चुके हैं, जिन्होंने अपने मन को वश में कर लिया है और जो समस्त प्राणियों के हित में लगे रहते हैं, ऐसे ऋषिगण ब्रह्मनिर्वाण को प्राप्त करते हैं।" },
                { devanagari: "कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्।\nअभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्।।5.26।।", iast: "kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām|\nabhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām||5.26||", english: "Saints who know themselves, who control their minds, and feel neither desire nor anger, find eternal bliss everywhere.", hindi: "जो काम और क्रोध से रहित हैं, जिन्होंने अपने चित्त को जीत लिया है और जिन्होंने आत्मा को जान लिया है, ऐसे यतियों के लिए सब ओर ब्रह्मनिर्वाण ही विद्यमान है।" },
                { devanagari: "स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः।\nप्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ।।5.27।।", iast: "sparśān kṛtvā bahir bāhyāṃś cakṣuś caivāntare bhruvoḥ|\nprāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau||5.27||", english: "Excluding external objects, with his gaze fixed between the eyebrows, and the inward and outward breathings passing equally through his nostrils;", hindi: "बाहरी विषयों को बाहर ही हटाकर, दृष्टि को दोनों भौंहों के बीच स्थिर करके तथा नासिका में विचरने वाले प्राण और अपान वायु को सम करके —" },
                { devanagari: "यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः।\nविगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः।।5.28।।", iast: "yatendriyamanobuddhir munir mokṣaparāyaṇaḥ|\nvigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ||5.28||", english: "Governing sense, mind, and intellect, intent on liberation, free from desire, fear, and anger, the sage is eternally free.", hindi: "जिसने इन्द्रियों, मन और बुद्धि को वश में कर लिया है, जो मोक्ष में तत्पर है तथा जो इच्छा, भय और क्रोध से रहित हो गया है, वह मननशील पुरुष सदा मुक्त ही है।" },
                { devanagari: "भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्।\nसुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति।।5.29।।", iast: "bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram|\nsuhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntim ṛcchati||5.29||", english: "Knowing Me as the One who gladly receives all offerings of austerity and sacrifice, as the Mighty Ruler of all the Worlds and the Friend of all beings, he passes to Eternal Peace.", hindi: "मुझे यज्ञ और तप का भोक्ता, समस्त लोकों का महान् ईश्वर तथा सभी प्राणियों का हितैषी सुहृद् जानकर मनुष्य परम शान्ति को प्राप्त होता है।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसंन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde karmasaṃnyāsayogo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 6,
            titleSanskrit: "ध्यानयोग",
            titleEnglish: "Path of Meditation",
            verses: [
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nअनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः।\nस संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः।।6.1।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nanāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ|\nsa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnir na cākriyaḥ||6.1||", english: "Lord Shri Krishna said: He who acts out of duty, without considering the consequences, is truly spiritual and a true ascetic; not he who merely observes rituals or shuns all action.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — जो पुरुष कर्मफल का आश्रय लिये बिना अपने कर्तव्यरूप कर्म को करता है, वही सच्चा संन्यासी और सच्चा योगी है; केवल अग्नि (यज्ञादि) को त्याग देने वाला अथवा क्रियाओं को छोड़ देने वाला नहीं।" },
                { devanagari: "यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव।\nन ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन।।6.2।।", iast: "yaṃ saṃnyāsam iti prāhur yogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava|\nna hyasaṃnyastasaṅkalpo yogī bhavati kaścana||6.2||", english: "O Arjuna, renunciation is indeed what is known as right action. No one can become spiritually enlightened who has not renounced all desires.", hindi: "हे पाण्डव (अर्जुन)! जिसे संन्यास कहते हैं, उसी को तुम योग जानो; क्योंकि संकल्पों (कामनाओं) का त्याग किये बिना कोई भी योगी नहीं हो सकता।" },
                { devanagari: "आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते।\nयोगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते।।6.3।।", iast: "ārurukṣor muner yogaṃ karma kāraṇam ucyate|\nyogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇam ucyate||6.3||", english: "For the sage who seeks the heights of spiritual meditation, practice is the only method, and when they have attained it, they must maintain themselves there through continual self-control.", hindi: "योग पर आरूढ़ होने की इच्छा रखने वाले मननशील साधक के लिए निष्काम कर्म ही साधन कहा गया है; और जो योग में स्थित हो चुका है, उसके लिए मन की शान्ति (चित्तवृत्तियों का शमन) ही साधन कहा जाता है।" },
                { devanagari: "यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते।\nसर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते।।6.4।।", iast: "yadā hi nendriyārtheṣu na karmasvanuṣajjate|\nsarvasaṅkalpasaṃnyāsī yogārūḍhas tadocyate||6.4||", english: "When a man renounces even the thought of initiating action, and is not interested in sense objects or any results that may flow from his acts, then he truly understands spirituality.", hindi: "जब मनुष्य न तो इन्द्रियों के विषयों में और न ही कर्मों में आसक्त होता है, तथा समस्त संकल्पों का त्याग कर देता है, तब वह योगारूढ़ कहलाता है।" },
                { devanagari: "उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्।\nआत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः।।6.5।।", iast: "uddhared ātmanā''tmānaṃ nātmānam avasādayet|\nātmaiva hyātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ||6.5||", english: "Let him seek liberation with the help of his Highest Self, and never disgrace his own Self. For that Self is his only friend; yet it can also be his enemy.", hindi: "मनुष्य को चाहिए कि वह अपने ही द्वारा अपना उद्धार करे और अपने को कभी पतन की ओर न गिरने दे; क्योंकि यह आत्मा (अपना मन) ही अपना मित्र है और यही अपना शत्रु भी है।" },
                { devanagari: "बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः।\nअनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्।।6.6।।", iast: "bandhur ātmā''tmanas tasya yenātmaivātmanā jitaḥ|\nanātmanas tu śatrutve vartetātmaiva śatruvat||6.6||", english: "To one who has conquered their lower nature with its help, the Self is a friend; but to one who has not done so, it is an enemy.", hindi: "जिसने अपने मन को अपने वश में कर लिया है, उसके लिए वह आत्मा ही मित्र है; परन्तु जिसका मन वश में नहीं है, उसके लिए वही आत्मा शत्रु के समान बैरभाव में रहता है।" },
                { devanagari: "जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः।\nशीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः।।6.7।।", iast: "jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ|\nśītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāpamānayoḥ||6.7||", english: "The Self of one who is self-controlled and has attained peace is equally unmoved by heat or cold, pleasure or pain, honor or dishonor.", hindi: "जिसने अपने को जीत लिया है और जो शान्तचित्त है, उसका परमात्मा सर्दी-गर्मी, सुख-दुःख तथा मान-अपमान में समभाव से स्थिर रहता है।" },
                { devanagari: "ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः।\nयुक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः।।6.8।।", iast: "jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ|\nyukta ityucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ||6.8||", english: "He who desires nothing but wisdom and spiritual insight, who has conquered his senses, and who looks upon a lump of earth, a stone, and fine gold with the same eye, is a real saint.", hindi: "जिसका अन्तःकरण ज्ञान और अनुभवजन्य विवेक से तृप्त है, जो विकाररहित (कूटस्थ) है, जिसकी इन्द्रियाँ वश में हैं, तथा जो मिट्टी के ढेले, पत्थर और सोने को समान दृष्टि से देखता है — वही योगी युक्त (योग में स्थित) कहलाता है।" },
                { devanagari: "सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु।\nसाधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते।।6.9।।", iast: "suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu|\nsādhuṣvapi ca pāpeṣu samabuddhir viśiṣyate||6.9||", english: "He looks impartially on all—lovers, friends, or foes; indifferent, hostile, alien, or relative; virtuous or sinful.", hindi: "जो हितैषी, मित्र, शत्रु, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेष्य और सम्बन्धी — तथा सज्जनों और पापियों — सभी में समान बुद्धि रखता है, वह श्रेष्ठ है।" },
                { devanagari: "योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः।\nएकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः।।6.10।।", iast: "yogī yuñjīta satatam ātmānaṃ rahasi sthitaḥ|\nekākī yatacittātmā nirāśīr aparigrahaḥ||6.10||", english: "Let the student of spirituality try unceasingly to concentrate his mind; let him live in seclusion, absolutely alone, with his mind and personality controlled, free from desire and without possessions.", hindi: "योग का साधक एकान्त स्थान में अकेला रहकर, मन और शरीर को संयमित कर, इच्छाओं तथा संग्रह की वृत्ति से रहित होकर निरन्तर अपने मन को परमात्मा में लगाने का अभ्यास करे।" },
                { devanagari: "शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः।\nनात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्।।6.11।।", iast: "śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ|\nnātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram||6.11||", english: "Having chosen a holy place, let him sit in a firm posture on a seat that is neither too high nor too low, and cover it with a grass mat, a deer skin, and a cloth.", hindi: "वह किसी पवित्र स्थान में अपने लिए स्थिर आसन स्थापित करे, जो न बहुत ऊँचा हो और न बहुत नीचा, तथा जिस पर क्रमशः कुश, मृगचर्म और वस्त्र बिछा हो।" },
                { devanagari: "तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः।\nउपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये।।6.12।।", iast: "tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ|\nupaviśyāsane yuñjyād yogam ātmaviśuddhaye||6.12||", english: "Seated thus, with his mind concentrated, his functions controlled, and his senses governed, let him practice meditation for the purification of his lower nature.", hindi: "वहाँ उस आसन पर बैठकर, मन को एकाग्र कर तथा चित्त और इन्द्रियों की क्रियाओं को वश में करके, अन्तःकरण की शुद्धि के लिए योग का अभ्यास करे।" },
                { devanagari: "समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः।\nसंप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्।।6.13।।", iast: "samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayann acalaṃ sthiraḥ|\nsaṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaś cānavalokayan||6.13||", english: "Let him hold his body, head, and neck erect, motionless and steady; let him look fixedly at the tip of his nose, turning neither to the right nor to the left.", hindi: "वह अपने शरीर, सिर और गले को सीधा, अचल एवं स्थिर रखकर, इधर-उधर न देखते हुए अपनी दृष्टि को नासिका के अग्रभाग पर टिकाए।" },
                { devanagari: "प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः।\nमनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः।।6.14।।", iast: "praśāntātmā vigatabhīr brahmacārivrate sthitaḥ|\nmanaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ||6.14||", english: "With peace in his heart and no fear, observing the vow of celibacy, with his mind controlled and fixed on Me, let the student lose himself in contemplation of Me.", hindi: "शान्त अन्तःकरण वाला, भयरहित और ब्रह्मचर्य-व्रत में स्थित साधक मन को संयमित करके, मुझमें ही चित्त लगाकर, मुझे ही परम लक्ष्य मानकर मेरे ध्यान में स्थित रहे।" },
                { devanagari: "युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः।\nशान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति।।6.15।।", iast: "yuñjannevaṃ sadā''tmānaṃ yogī niyatamānasaḥ|\nśāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati||6.15||", english: "Thus, keeping his mind always in communion with Me and subduing his thoughts, he shall attain that Peace which is Mine and will lead him to liberation at last.", hindi: "इस प्रकार मन को सदा संयमित रखकर मुझमें लगाने वाला योगी उस परम शान्ति को प्राप्त होता है, जो मुझमें स्थित है और जो अन्ततः मोक्ष (निर्वाण) तक ले जाती है।" },
                { devanagari: "नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः।\nन चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन।।6.16।।", iast: "nātyaśnatastu yogo 'sti na caikāntam anaśnataḥ|\nna cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna||6.16||", english: "Meditation is not for him who eats too much, nor for him who eats not at all; not for him who is overly addicted to sleep, nor for him who is always awake.", hindi: "हे अर्जुन! यह योग न तो अधिक खाने वाले को सिद्ध होता है और न बिल्कुल न खाने वाले को; न अधिक सोने वाले को और न सदा जागते रहने वाले को।" },
                { devanagari: "युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।\nयुक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा।।6.17।।", iast: "yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu|\nyuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā||6.17||", english: "But for him who regulates his food and recreation, who is balanced in action, in sleep, and in waking, it shall dispel all unhappiness.", hindi: "जिसका आहार और विहार संयमित है, जिसकी कर्मों में चेष्टा संतुलित है, तथा जिसका सोना-जागना नियमित है — उसी का योग समस्त दुःखों का नाश करने वाला होता है।" },
                { devanagari: "यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते।\nनिःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा।।6.18।।", iast: "yadā viniyataṃ cittam ātmanyevāvatiṣṭhate|\nniḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ityucyate tadā||6.18||", english: "When the mind is completely controlled, centered in the Self, and free from all earthly desires, then the man is truly spiritual.", hindi: "जब भलीभाँति वश में किया हुआ चित्त केवल आत्मा में ही स्थिर हो जाता है और मनुष्य समस्त कामनाओं से रहित हो जाता है, तब वह योगयुक्त कहलाता है।" },
                { devanagari: "यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता।\nयोगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः।।6.19।।", iast: "yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā|\nyogino yatacittasya yuñjato yogam ātmanaḥ||6.19||", english: "The wise man who has conquered his mind and is absorbed in the Self is like a lamp that does not flicker, as it stands sheltered from every wind.", hindi: "जिस योगी का चित्त वश में है और जो आत्मा के ध्यान में लीन है, उसकी उपमा उस दीपक से दी जाती है जो वायुरहित स्थान में रखे जाने पर तनिक भी नहीं हिलता।" },
                { devanagari: "यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया।\nयत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति।।6.20।।", iast: "yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā|\nyatra caivātmanā''tmānaṃ paśyann ātmani tuṣyati||6.20||", english: "There, where the whole of nature is seen in the light of the Self, where the person abides within their Self and is satisfied there, their functions restrained by their union with the Divine, the mind finds rest.", hindi: "जिस अवस्था में योगाभ्यास से निरुद्ध हुआ चित्त शान्त हो जाता है और जहाँ साधक शुद्ध बुद्धि के द्वारा आत्मा में आत्मा का दर्शन करता हुआ अपने में ही सन्तुष्ट रहता है —" },
                { devanagari: "सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्।\nवेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः।।6.21।।", iast: "sukham ātyantikaṃ yat tad buddhigrāhyam atīndriyam|\nvetti yatra na caivāyaṃ sthitaś calati tattvataḥ||6.21||", english: "When he enjoys the bliss that surpasses the senses and can only be grasped by the pure intellect, when he comes to rest within his highest self, he will never again stray from reality.", hindi: "जहाँ वह इन्द्रियों से परे, केवल शुद्ध बुद्धि से ग्रहण होने वाले उस अत्यन्त (अनन्त) सुख का अनुभव करता है, और जिसमें स्थित होकर वह तत्त्व से कभी विचलित नहीं होता —" },
                { devanagari: "यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।\nयस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते।।6.22।।", iast: "yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ|\nyasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate||6.22||", english: "Finding That, he will realize that there is no possession so precious. And once established there, no calamity can disturb him.", hindi: "जिसे पाकर वह उससे बढ़कर और कोई लाभ नहीं मानता, और जिसमें स्थित होकर वह बड़े-से-बड़े दुःख से भी विचलित नहीं होता —" },
                { devanagari: "तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्।\nस निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा।।6.23।।", iast: "taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam|\nsa niścayena yoktavyo yogo 'nirviṇṇacetasā||6.23||", english: "This inner severance from the affliction of misery is spirituality. It should be practiced with determination and with a heart that refuses to be depressed.", hindi: "दुःख के संयोग से रहित होने की इस अवस्था को ही योग जानना चाहिए; इस योग का अभ्यास दृढ़ निश्चय के साथ और न उकताने वाले (उत्साहयुक्त) मन से करना चाहिए।" },
                { devanagari: "सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः।\nमनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः।।6.24।।", iast: "saṅkalpaprabhavān kāmāṃs tyaktvā sarvān aśeṣataḥ|\nmanasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ||6.24||", english: "Renouncing every desire that can be imagined, controlling the senses at every point through the power of the mind;", hindi: "संकल्प से उत्पन्न होने वाली समस्त कामनाओं को पूर्णतः त्यागकर, मन के द्वारा ही इन्द्रियों के समूह को सब ओर से भलीभाँति वश में करके —" },
                { devanagari: "शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया।\nआत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्।।6.25।।", iast: "śanaiḥ śanair uparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā|\nātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcid api cintayet||6.25||", english: "Little by little, with the help of his reason controlled by fortitude, let him attain peace; and, fixing his mind on the Self, let him not think of anything else.", hindi: "धैर्य से युक्त बुद्धि के द्वारा धीरे-धीरे उपराम (शान्त) हो जाए, और मन को आत्मा में स्थिर करके फिर किसी अन्य वस्तु का चिन्तन न करे।" },
                { devanagari: "यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।\nततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्।।6.26।।", iast: "yato yato niścarati manaś cañcalam asthiram|\ntatas tato niyamyaitad ātmanyeva vaśaṃ nayet||6.26||", english: "When the volatile and wavering mind wanders, let him restrain it and bring it back to its allegiance to the Self.", hindi: "यह चंचल और अस्थिर मन जहाँ-जहाँ भी भटके, वहाँ-वहाँ से इसे रोककर बार-बार आत्मा में ही वश में लाए।" },
                { devanagari: "प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।\nउपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्।।6.27।।", iast: "praśāntamanasaṃ hyenaṃ yoginaṃ sukham uttamam|\nupaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtam akalmaṣam||6.27||", english: "Supreme bliss is the lot of the sage whose mind attains peace, whose passions subside, who is without sin, and who becomes one with the Absolute.", hindi: "जिसका मन भलीभाँति शान्त हो गया है, जिसकी रजोगुण-वृत्ति शान्त हो गई है, जो निष्पाप होकर ब्रह्म के साथ एकरूप हो गया है — ऐसे योगी को परम सुख प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः।\nसुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते।।6.28।।", iast: "yuñjann evaṃ sadā''tmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ|\nsukhena brahmasaṃsparśam atyantaṃ sukham aśnute||6.28||", english: "Thus, free from sin, abiding always in the Eternal, the saint enjoys, without effort, the bliss that flows from the realization of the Infinite.", hindi: "इस प्रकार निरन्तर मन को आत्मा में लगाने वाला, पापरहित योगी सहज ही ब्रह्म के स्पर्श (अनुभव) से उत्पन्न होने वाले उस अत्यन्त सुख का अनुभव करता है।" },
                { devanagari: "सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।\nईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः।।6.29।।", iast: "sarvabhūtastham ātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani|\nīkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ||6.29||", english: "He who experiences the unity of life sees his own Self in all beings, and all beings in his own Self, and looks upon everything with an impartial eye.", hindi: "योग में स्थित और सर्वत्र समदृष्टि रखने वाला साधक अपनी आत्मा को समस्त प्राणियों में स्थित देखता है और समस्त प्राणियों को अपनी आत्मा में देखता है।" },
                { devanagari: "यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।\nतस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति।।6.30।।", iast: "yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati|\ntasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati||6.30||", english: "He who sees Me in everything and everything in Me, I shall never forsake him, nor shall he lose Me.", hindi: "जो मुझे सर्वत्र देखता है और सबको मुझमें देखता है, उसके लिए मैं कभी ओझल नहीं होता और वह भी मेरे लिए कभी ओझल नहीं होता।" },
                { devanagari: "सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः।\nसर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते।।6.31।।", iast: "sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajatyekatvam āsthitaḥ|\nsarvathā vartamāno 'pi sa yogī mayi vartate||6.31||", english: "The sage who realizes the unity of life and who worships Me in all beings, lives in Me, no matter what their lot may be.", hindi: "जो योगी एकत्व की भावना में स्थित होकर समस्त प्राणियों में स्थित मुझ परमात्मा को भजता है, वह सब प्रकार से व्यवहार करता हुआ भी मुझमें ही स्थित रहता है।" },
                { devanagari: "आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।\nसुखं वा यदि वा दुःखं सः योगी परमो मतः।।6.32।।", iast: "ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo'rjuna|\nsukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ saḥ yogī paramo mataḥ||6.32||", english: "O Arjuna! He is the perfect saint who, having been taught by the likeness within himself, sees the same Self everywhere, regardless of whether the outer form be pleasurable or painful.", hindi: "हे अर्जुन! जो अपनी आत्मा की उपमा (समता) से सर्वत्र — सुख में हो या दुःख में — सबको समान देखता है, वही योगी श्रेष्ठ माना गया है।" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nयोऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन।\nएतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्।।6.33।।", iast: "arjuna uvāca\nyo 'yaṃ yogas tvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana|\netasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvāt sthitiṃ sthirām||6.33||", english: "Arjuna said: I do not see how I can attain this state of equanimity which You have revealed, owing to the restlessness of my mind.", hindi: "अर्जुन बोले — हे मधुसूदन (श्रीकृष्ण)! समता के रूप में आपने जो यह योग कहा है, मन की चंचलता के कारण मुझे इसकी स्थिर स्थिति दिखाई नहीं देती।" },
                { devanagari: "चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।\nतस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्।।6.34।।", iast: "cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham|\ntasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyor iva suduṣkaram||6.34||", english: "My Lord! Verily, the mind is fickle and turbulent, obstinate, and strong; indeed, it is extremely difficult to control, like the wind.", hindi: "हे कृष्ण! मन तो बड़ा ही चंचल, क्षोभ उत्पन्न करने वाला, बलवान और हठीला है; मैं तो इसका निग्रह करना वायु को रोकने के समान अत्यन्त कठिन मानता हूँ।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nअसंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलं।\nअभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते।।6.35।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nasaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calaṃ|\nabhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate||6.35||", english: "Lord Shri Krishna replied: Doubtless, O Mighty One, the mind is fickle and exceedingly difficult to restrain; however, O Son of Kunti, with practice and renunciation, it can be done.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे महाबाहु! निःसन्देह मन चंचल और कठिनता से वश में होने वाला है; परन्तु हे कुन्तीपुत्र (अर्जुन)! अभ्यास और वैराग्य के द्वारा यह वश में किया जा सकता है।" },
                { devanagari: "असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः।\nवश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः।।6.36।।", iast: "asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ|\nvaśyātmanā tu yatatā śakyo 'vāptum upāyataḥ||6.36||", english: "It is not possible to attain Self-Realization unless one knows how to control oneself; however, for one who, striving by the proper means, learns such control, it is possible.", hindi: "मेरा मत है कि मन को वश में न करने वाले के लिए योग प्राप्त करना कठिन है; परन्तु जो मन को वश में करके उचित उपायों से प्रयत्न करता है, वह इसे प्राप्त कर सकता है।" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nअयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः।\nअप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति।।6.37।।", iast: "arjuna uvāca\nayatiḥ śraddhayopeto yogāc calitamānasaḥ|\naprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati||6.37||", english: "Arjuna asked: What of him who fails to control himself, whose mind falls from spiritual contemplation, yet retains his faith and does not attain perfection?", hindi: "अर्जुन बोले — हे कृष्ण! जो श्रद्धा से युक्त तो है किन्तु प्रयत्न में शिथिल है और जिसका मन योग से विचलित हो गया है — वह योग की सिद्धि को न पाकर किस गति को प्राप्त होता है?" },
                { devanagari: "कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति।\nअप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि।।6.38।।", iast: "kaccin nobhayavibhraṣṭaś chinnābhram iva naśyati|\napratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi||6.38||", english: "Having failed in both, my Lord, is he without hope, like a riven cloud with no support, lost on the spiritual path?", hindi: "हे महाबाहु (श्रीकृष्ण)! क्या वह ब्रह्म के मार्ग में मोहित होकर, दोनों ओर से भ्रष्ट होकर और किसी आश्रय के बिना छिन्न-भिन्न बादल के समान नष्ट तो नहीं हो जाता?" },
                { devanagari: "एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः।\nत्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते।।6.39।।", iast: "etan me saṃśayaṃ kṛṣṇa chettum arhasyaśeṣataḥ|\ntvadanyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hyupapadyate||6.39||", english: "My Lord! You are worthy to solve this doubt once and for all; there is no one else competent to do so, save Yourself.", hindi: "हे कृष्ण! मेरे इस संशय को आप पूर्णरूप से मिटाने में समर्थ हैं; क्योंकि आपके अतिरिक्त इस संशय को दूर करने वाला और कोई हो ही नहीं सकता।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nपार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते।\nनहि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति।।6.40।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\npārtha naiveha nāmutra vināśas tasya vidyate|\nna hi kalyāṇakṛt kaścid durgatiṃ tāta gacchati||6.40||", english: "Lord Shri Krishna replied: My beloved child! There is no destruction for him, either in this world or the next. No evil fate awaits him who treads the path of righteousness.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे पार्थ (अर्जुन)! ऐसे साधक का न तो इस लोक में और न परलोक में विनाश होता है; हे प्रिय! शुभ कर्म करने वाला कोई भी मनुष्य कभी दुर्गति को प्राप्त नहीं होता।" },
                { devanagari: "प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः।\nशुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते।।6.41।।", iast: "prāpya puṇyakṛtāṃ lokān uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ|\nśucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo'bhijāyate||6.41||", english: "Having reached the worlds where the righteous dwell, and having remained there for many years, he who has strayed from the path of spirituality will be born again into the family of the pure, benevolent, and prosperous.", hindi: "योग से भ्रष्ट हुआ ऐसा पुरुष पुण्यात्माओं के लोकों को प्राप्त कर, वहाँ अनेक वर्षों तक निवास करके, फिर पवित्र और श्रीसम्पन्न (धनवान) कुल में जन्म लेता है।" },
                { devanagari: "अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।\nएतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्।।6.42।।", iast: "atha vā yoginām eva kule bhavati dhīmatām|\netad dhi durlabhataraṃ loke janma yad īdṛśam||6.42||", english: "Or, he may be born in the family of wise sages, though such a birth is indeed very difficult to obtain.", hindi: "अथवा वह बुद्धिमान योगियों के ही कुल में जन्म लेता है; परन्तु संसार में ऐसा जन्म पाना तो अत्यन्त दुर्लभ है।" },
                { devanagari: "तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्।\nयतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन।।6.43।।", iast: "tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam|\nyatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana||6.43||", english: "Then, the experience acquired in his former life will revive, and with it, he will more eagerly strive for perfection than before.", hindi: "हे कुरुनन्दन (अर्जुन)! वहाँ उसे पूर्वजन्म के बुद्धि-संस्कार (आध्यात्मिक अनुभव) पुनः प्राप्त हो जाते हैं, और उन्हीं के बल पर वह सिद्धि के लिए पहले से भी अधिक प्रयत्न करता है।" },
                { devanagari: "पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः।\nजिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते।।6.44।।", iast: "pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hyavaśo 'pi saḥ|\njijñāsur api yogasya śabdabrahmātivartate||6.44||", english: "Unconsciously, he will return to the practices of his old life; thus, one who strives to attain spiritual consciousness is certainly superior to one who merely talks about it.", hindi: "उसी पूर्वजन्म के अभ्यास के कारण वह विवश होकर भी (अनायास ही) योग की ओर खिंच जाता है; योग का जिज्ञासु भी केवल शब्दब्रह्म (वेदविहित कर्मफल) से ऊपर उठ जाता है।" },
                { devanagari: "प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः।\nअनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्।।6.45।।", iast: "prayatnād yatamānas tu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ|\nanekajanmasaṃsiddhas tato yāti parāṃ gatim||6.45||", english: "Then, after many lives of earnest striving and absolution of sins, the student of spirituality attains perfection and reaches the Supreme.", hindi: "इस प्रकार दृढ़ प्रयत्न से अभ्यास करने वाला, समस्त पापों से शुद्ध हुआ तथा अनेक जन्मों के साधन से सिद्ध हुआ योगी अन्ततः परम गति को प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः।\nकर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन।।6.46।।", iast: "tapasvibhyo 'dhiko yogī jñānibhyo 'pi mato 'dhikaḥ|\nkarmibhyaś cādhiko yogī tasmād yogī bhavārjuna||6.46||", english: "The wise person is superior to the ascetic, the scholar, and the man of action; therefore, be thou a wise person, O Arjuna!", hindi: "योगी तपस्वियों से श्रेष्ठ है, ज्ञानियों से भी श्रेष्ठ माना गया है और सकाम कर्म करने वालों से भी श्रेष्ठ है; इसलिए हे अर्जुन! तुम योगी बनो।" },
                { devanagari: "योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।\nश्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः।।6.47।।", iast: "yoginām api sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā|\nśraddhāvān bhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ||6.47||", english: "I look upon him as the best of mystics, who, full of faith, worships Me and abides in Me.", hindi: "समस्त योगियों में भी जो श्रद्धावान् पुरुष अपने अन्तःकरण को मुझमें लगाकर मेरा भजन करता है, उसे मैं सबसे श्रेष्ठ योगी मानता हूँ।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ध्यानयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde dhyānayogo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 7,
            titleSanskrit: "ज्ञानविज्ञानयोग",
            titleEnglish: "Self-Knowledge and Enlightenment",
            verses: [
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nमय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः।\nअसंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु।।7.1।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nmayyāsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjan madāśrayaḥ|\nasaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tac chṛṇu||7.1||", english: "Lord Shri Krishna said: Listen, O Arjuna! I will tell you how you can know Me in my full perfection. Practice meditation with your mind devoted to Me and take Me as your refuge.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे पार्थ (अर्जुन)! मुझमें ही मन को आसक्त करके, मेरे आश्रित होकर तथा योग का अभ्यास करते हुए तुम जिस प्रकार मुझे सम्पूर्णता से और बिना किसी संशय के जान सकोगे, उसे सुनो।" },
                { devanagari: "ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः।\nयज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते।।7.2।।", iast: "jñānaṃ te 'haṃ savijñānam idaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ|\nyaj jñātvā neha bhūyo 'nyaj jñātavyamavaśiṣyate||7.2||", english: "I will reveal this knowledge to you and how it can be realized; once accomplished, there is nothing else worth having in this life.", hindi: "मैं तुम्हें यह ज्ञान विज्ञान सहित पूरी तरह कह दूँगा, जिसे जान लेने पर इस संसार में जानने योग्य और कुछ शेष नहीं रह जाता।" },
                { devanagari: "मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये।\nयततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः।।7.3।।", iast: "manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścid yatati siddhaye|\nyatatām api siddhānāṃ kaścin māṃ vetti tattvataḥ||7.3||", english: "Among thousands of men, scarcely one strives for perfection, and even among those who gain occult powers, perhaps only one knows me in truth.", hindi: "हजारों मनुष्यों में कोई एक ही सिद्धि के लिए प्रयत्न करता है, और ऐसे यत्न करने वाले सिद्ध पुरुषों में भी कोई विरला ही मुझे यथार्थ रूप में जान पाता है।" },
                { devanagari: "भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च।\nअहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा।।7.4।।", iast: "bhūmirāpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhir eva ca|\nahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtir aṣṭadhā||7.4||", english: "Earth, water, fire, air, ether, mind, intellect, and personality—this is the eightfold division of My manifested nature.", hindi: "पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, मन, बुद्धि और अहंकार — इन आठ भेदों वाली यह मेरी अपरा (जड़) प्रकृति है।" },
                { devanagari: "अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्।\nजीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्।।7.5।।", iast: "apareyam itas tvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām|\njīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat||7.5||", english: "This is My inferior nature; however, O valiant one, know that distinct from this is My superior nature, which is the very life that sustains the universe.", hindi: "हे महाबाहो (अर्जुन)! यह तो मेरी निम्न प्रकृति है; इससे भिन्न मेरी एक परा (श्रेष्ठ) प्रकृति को भी जानो, जो जीवरूप है और जिसके द्वारा यह सारा जगत् धारण किया जाता है।" },
                { devanagari: "एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय।\nअहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा।।7.6।।", iast: "etadyonīni bhūtāni sarvāṇītyupadhāraya|\nahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayas tathā||7.6||", english: "It is the womb of all beings; for I am He by Whom the worlds were created and shall be dissolved.", hindi: "यह समझ लो कि समस्त प्राणी इन्हीं दोनों प्रकृतियों से उत्पन्न होते हैं; मैं ही इस सम्पूर्ण जगत् की उत्पत्ति और प्रलय का मूल कारण हूँ।" },
                { devanagari: "मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय।\nमयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव।।7.7।।", iast: "mattaḥ parataraṃ nānyat kiñcid asti dhanañjaya|\nmayi sarvam idaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva||7.7||", english: "O Arjuna! There is nothing higher than Me; all is strung on Me like rows of pearls on a thread.", hindi: "हे धनंजय (अर्जुन)! मुझसे श्रेष्ठ और कुछ भी नहीं है; जैसे सूत्र में मणियाँ पिरोई रहती हैं, वैसे ही यह सम्पूर्ण जगत् मुझमें ही गुँथा हुआ है।" },
                { devanagari: "रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः।\nप्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु।।7.8।।", iast: "raso 'ham apsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ|\npraṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu||7.8||", english: "O Arjuna! I am the fluidity in water, the light in the sun and moon, the mystic syllable Om in the Vedic scriptures, the sound in ether, and the virility in man.", hindi: "हे कौन्तेय (अर्जुन)! मैं जल में रस हूँ, चन्द्र और सूर्य में प्रकाश हूँ, समस्त वेदों में ॐकार हूँ, आकाश में शब्द हूँ और मनुष्यों में पुरुषार्थ हूँ।" },
                { devanagari: "पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ।\nजीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु।।7.9।।", iast: "puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaś cāsmi vibhāvasau|\njīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaś cāsmi tapasviṣu||7.9||", english: "I am the fragrance of the earth, the brilliance of fire, the life force in all beings, and the austerity of ascetics.", hindi: "मैं पृथ्वी में पवित्र गन्ध हूँ, अग्नि में तेज हूँ, समस्त प्राणियों में जीवन हूँ और तपस्वियों में तप हूँ।" },
                { devanagari: "बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्।\nबुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।।7.10।।", iast: "bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam|\nbuddhir buddhimatām asmi tejas tejasvinām aham||7.10||", english: "Know, O Arjuna, that I am the eternal seed of being; I am the intelligence of the intelligent, the splendour of the resplendent.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! मुझे समस्त प्राणियों का सनातन बीज जानो; मैं बुद्धिमानों की बुद्धि और तेजस्वियों का तेज हूँ।" },
                { devanagari: "बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम्।\nधर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ।।7.11।।", iast: "balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam|\ndharmāviruddho bhūteṣu kāmo 'smi bharatarṣabha||7.11||", english: "I am the strength of the strong, those who are free from attachment and desire; and, O Arjuna, I am the desire for righteousness.", hindi: "हे भरतश्रेष्ठ (अर्जुन)! मैं बलवानों का काम और राग से रहित बल हूँ, और प्राणियों में धर्म के अनुकूल काम (इच्छा) भी मैं ही हूँ।" },
                { devanagari: "ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये।\nमत्त एवेति तान्विद्धि नत्वहं तेषु ते मयि।।7.12।।", iast: "ye caiva sāttvikā bhāvā rājasās tāmasāś ca ye|\nmatta eveti tān viddhi na tvahaṃ teṣu te mayi||7.12||", english: "Whatever be the nature of their life, whether it be pure, passionate, or ignorant, they are all derived from Me. They are in Me, but I am not in them.", hindi: "जो भी सात्त्विक, राजसिक और तामसिक भाव हैं, उन सबको मुझसे ही उत्पन्न जानो; किन्तु वे मुझमें हैं, मैं उनमें नहीं हूँ।" },
                { devanagari: "त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत्।\nमोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्।।7.13।।", iast: "tribhir guṇamayair bhāvair ebhiḥ sarvam idaṃ jagat|\nmohitaṃ nābhijānāti māmebhyaḥ param avyayam||7.13||", english: "The inhabitants of the world, misled by the natures engendered by the Qualities, do not know that I am higher than them all and that I do not change.", hindi: "इन तीनों गुणों से उपजे भावों से मोहित होकर यह सारा संसार मुझ अविनाशी परम तत्त्व को नहीं पहचान पाता, जो इन गुणों से परे है।" },
                { devanagari: "दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।\nमामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते।।7.14।।", iast: "daivī hyeṣā guṇamayī mama māyā duratyayā|\nmām eva ye prapadyante māyām etāṃ taranti te||7.14||", english: "Verily, this divine illusion of phenomenon manifesting itself in the qualities is difficult to surmount. Only they who devote themselves exclusively to Me can accomplish it.", hindi: "गुणों से बनी हुई मेरी यह दैवी माया दुस्तर है; किन्तु जो केवल मेरी ही शरण ग्रहण करते हैं, वे इस माया को पार कर जाते हैं।" },
                { devanagari: "न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः।\nमाययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः।।7.15।।", iast: "na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ|\nmāyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvam āśritāḥ||7.15||", english: "The sinner, the ignorant, the vile, deprived of spiritual perception by the glamour of illusion, and he who leads a godless life—none of them shall find me.", hindi: "जिनका ज्ञान माया द्वारा हर लिया गया है और जो आसुरी भाव का आश्रय लिए हुए हैं — ऐसे दुष्कर्मी, मूढ़ और नराधम मनुष्य मेरी शरण में नहीं आते।" },
                { devanagari: "चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन।\nआर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ।।7.16।।", iast: "caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino 'rjuna|\nārto jijñāsur arthārthī jñānī ca bharatarṣabha||7.16||", english: "O Arjuna! The righteous who worship Me are grouped in stages: first, those who suffer, next those who desire knowledge, then those who thirst after truth, and lastly those who attain wisdom.", hindi: "हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन! पुण्यकर्म करने वाले चार प्रकार के लोग मुझे भजते हैं — दुःख से पीड़ित (आर्त), जिज्ञासु, धन का अर्थी (अर्थार्थी) और ज्ञानी।" },
                { devanagari: "तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते।\nप्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः।।7.17।।", iast: "teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktir viśiṣyate|\npriyo hi jñānino 'tyartham ahaṃ sa ca mama priyaḥ||7.17||", english: "Of all these, he who has gained wisdom, who meditates on Me without ceasing, devoting himself solely to Me, is the best; for I am exceedingly beloved by the wise man, and the wise man is also beloved by Me.", hindi: "इनमें सदा मुझसे युक्त रहने वाला और अनन्य भक्ति वाला ज्ञानी श्रेष्ठ है; क्योंकि मैं ज्ञानी को अत्यन्त प्रिय हूँ और वह मुझे अत्यन्त प्रिय है।" },
                { devanagari: "उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्।\nआस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्।।7.18।।", iast: "udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam|\nāsthitaḥ sa hi yuktātmā mām evānuttamāṃ gatim||7.18||", english: "Noble-minded are they all, but the wise man I hold as my own self; for he, remaining always at peace with me, makes me his ultimate goal.", hindi: "ये सभी भक्त उदार हैं, किन्तु ज्ञानी को तो मैं अपना ही स्वरूप मानता हूँ; क्योंकि वह स्थिरचित्त भक्त मुझ अनुत्तम गति को ही अपना परम लक्ष्य बनाकर मुझमें ही स्थित रहता है।" },
                { devanagari: "बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते।\nवासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः।।7.19।।", iast: "bahūnāṃ janmanām ante jñānavān māṃ prapadyate|\nvāsudevaḥ sarvam iti sa mahātmā sudurlabhaḥ||7.19||", english: "After many lives, at last the wise one realizes Me as I am. It is very difficult to find a man so enlightened that he sees God everywhere.", hindi: "अनेक जन्मों के अन्त में ज्ञानवान् पुरुष 'सब कुछ वासुदेव ही है' — ऐसा जानकर मेरी शरण में आता है; ऐसा महात्मा अत्यन्त दुर्लभ है।" },
                { devanagari: "कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः।\nतं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया।।7.20।।", iast: "kāmais tais tair hṛtajñānāḥ prapadyante 'nyadevatāḥ|\ntaṃ taṃ niyamam āsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā||7.20||", english: "They in whom wisdom is obscured by one desire or another, worship the lesser powers, practicing many rites that vary according to their temperaments.", hindi: "जिनका ज्ञान भाँति-भाँति की कामनाओं से हर लिया गया है, वे अपने स्वभाव से प्रेरित होकर विभिन्न नियमों का पालन करते हुए अन्य देवताओं की शरण लेते हैं।" },
                { devanagari: "यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति।\nतस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्।।7.21।।", iast: "yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitum icchati|\ntasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tām eva vidadhāmyaham||7.21||", english: "But whatever form of worship, if the devotee has faith, then I set My own seal upon their faith in that worship.", hindi: "जो भक्त जिस-जिस देवस्वरूप को श्रद्धा से पूजना चाहता है, उस-उस में मैं ही उसकी श्रद्धा को अचल कर देता हूँ।" },
                { devanagari: "स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते।\nलभते च ततः कामान्मयैव विहितान् हि तान्।।7.22।।", iast: "sa tayā śraddhayā yuktas tasyārādhanam īhate|\nlabhate ca tataḥ kāmān mayaiva vihitān hi tān||7.22||", english: "If he worships one form alone with real faith, then his desires shall be fulfilled through that alone; for thus I have ordained.", hindi: "वह उस श्रद्धा से युक्त होकर उस देवता की आराधना करता है और उससे अपनी कामनाओं को प्राप्त कर लेता है — किन्तु वे फल वस्तुतः मेरे द्वारा ही विधान किए हुए होते हैं।" },
                { devanagari: "अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्।\nदेवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि।।7.23।।", iast: "antavat tu phalaṃ teṣāṃ tad bhavatyalpamedhasām|\ndevān devayajo yānti madbhaktā yānti mām api||7.23||", english: "The fruit that comes to people of limited insight is, after all, finite. Those who worship the Lower Powers attain them; but those who worship Me come to Me alone.", hindi: "उन अल्पबुद्धि वालों को मिलने वाला फल नाशवान् होता है; देवताओं को पूजने वाले देवताओं को प्राप्त होते हैं, परन्तु मेरे भक्त मुझे ही प्राप्त होते हैं।" },
                { devanagari: "अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः।\nपरं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्।।7.24।।", iast: "avyaktaṃ vyaktim āpannaṃ manyante mām abuddhayaḥ|\nparaṃ bhāvam ajānanto mamāvyayam anuttamam||7.24||", english: "The ignorant think of Me, who am the Unmanifested Spirit, as if I were in human form. They do not understand that My Superior Nature is unchanging and most excellent.", hindi: "बुद्धिहीन लोग मुझ अव्यक्त को व्यक्त रूप धारण किया हुआ मानते हैं; वे मेरे उस अविनाशी, सर्वश्रेष्ठ परम स्वरूप को नहीं जानते।" },
                { devanagari: "नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः।\nमूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्।।7.25।।", iast: "nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ|\nmūḍho 'yaṃ nābhijānāti loko mām ajam avyayam||7.25||", english: "I am not visible to all, for I am enveloped by the illusion of the Phenomenon. This deluded world does not know Me as the Unborn and Imperishable.", hindi: "अपनी योगमाया से ढका हुआ मैं सबके सामने प्रकट नहीं होता; इसीलिए यह मूढ़ संसार मुझ अजन्मा और अविनाशी को नहीं पहचान पाता।" },
                { devanagari: "वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन।\nभविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन।।7.26।।", iast: "vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna|\nbhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana||7.26||", english: "I know, O Arjuna, all beings in the past, the present, and the future; but they do not know Me.", hindi: "हे अर्जुन! मैं भूत, वर्तमान और भविष्य — सभी प्राणियों को जानता हूँ, किन्तु मुझे कोई भी (तत्त्व से) नहीं जानता।" },
                { devanagari: "इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत।\nसर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप।।7.27।।", iast: "icchādveṣasamutthena dvandvamohena bhārata|\nsarvabhūtāni saṃmohaṃ sarge yānti parantapa||7.27||", english: "O brave Arjuna! Man lives in a fantastical world, deceived by the glamour of opposing sensations, infatuated by desire and aversion.", hindi: "हे भारत (अर्जुन)! इच्छा और द्वेष से उत्पन्न हुए द्वन्द्व के मोह से, हे परन्तप! समस्त प्राणी जन्म लेते ही महामोह को प्राप्त हो जाते हैं।" },
                { devanagari: "येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्।\nते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः।।7.28।।", iast: "yeṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām|\nte dvandvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ||7.28||", english: "But those who act righteously, in whom sin has been destroyed, who are free from the infatuation of conflicting emotions, they worship Me with a firm resolve.", hindi: "किन्तु जिन पुण्यकर्मी पुरुषों के पाप समाप्त हो चुके हैं, वे द्वन्द्व के मोह से मुक्त होकर दृढ़ निश्चय के साथ मुझे भजते हैं।" },
                { devanagari: "जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये।\nते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्।।7.29।।", iast: "jarāmaraṇamokṣāya mām āśritya yatanti ye|\nte brahma tadviduḥ kṛtsnam adhyātmaṃ karma cākhilam||7.29||", english: "Those who make Me their refuge, striving for liberation from decay and death, realize the Supreme Spirit, which is their own real Self, and in which all action finds its consummation.", hindi: "जो मेरी शरण लेकर जरा और मृत्यु से छूटने के लिए यत्न करते हैं, वे उस ब्रह्म को, सम्पूर्ण अध्यात्म को और समस्त कर्म को जान लेते हैं।" },
                { devanagari: "साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः।\nप्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः।।7.30।।", iast: "sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ|\nprayāṇakāle 'pi ca māṃ te vidur yuktacetasaḥ||7.30||", english: "Those who see Me in the life of the world, in the universal sacrifice, and as pure Divinity, keeping their minds steady, they live in Me even in the hour of death's approach.", hindi: "जो मुझे अधिभूत, अधिदैव और अधियज्ञ सहित जानते हैं, वे स्थिरचित्त पुरुष मृत्यु के समय भी मुझे जानते हुए मुझमें ही स्थित रहते हैं।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde jñānavijñānayogo nāma saptamo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 8,
            titleSanskrit: "अक्षरब्रह्मयोग",
            titleEnglish: "Path of the Eternal God",
            verses: [
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nकिं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम।\nअधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते।।8.1।।", iast: "arjuna uvāca\nkiṃ tad brahma kim adhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama|\nadhibhūtaṃ ca kiṃ proktam adhidaivaṃ kim ucyate||8.1||", english: "Arjuna asked: O Lord of Lords! What is that which people call the Supreme Spirit, what is humanity's spiritual nature, and what is the law? What is matter and what is divinity?", hindi: "अर्जुन बोले — हे पुरुषोत्तम! वह ब्रह्म क्या है, अध्यात्म किसे कहते हैं, और कर्म क्या है? तथा अधिभूत किसे कहा जाता है और अधिदैव किसको कहते हैं?" },
                { devanagari: "अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन।\nप्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः।।8.2।।", iast: "adhiyajñaḥ kathaṃ ko 'tra dehe 'smin madhusūdana|\nprayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo 'si niyatātmabhiḥ||8.2||", english: "Who rules the spirit sacrifice in many, and how may those who have learned self-control come to the knowledge of Thee at the time of death?", hindi: "हे मधुसूदन! इस देह में अधियज्ञ कौन है और वह किस प्रकार स्थित है? और संयमी जन अन्तकाल में किस प्रकार आपको जान पाते हैं?" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nअक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते।\nभूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः।।8.3।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nakṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo 'dhyātmam ucyate|\nbhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ||8.3||", english: "The Lord Shri Krishna replied: The Supreme Spirit is the Highest Imperishable Self, and Its nature is spiritual consciousness. The worlds have been created and are sustained by an emanation from the Spirit, which is called the Law.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — परम अक्षर (अविनाशी तत्त्व) ही ब्रह्म है; प्रत्येक जीव का अपना मूल स्वरूप (स्वभाव) अध्यात्म कहलाता है; और जिस सृजनात्मक विसर्जन (त्याग-रूप क्रिया) से समस्त प्राणियों की उत्पत्ति होती है, वही कर्म कहलाता है।" },
                { devanagari: "अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम्।\nअधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर।।8.4।।", iast: "adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaś cādhidaivatam|\nadhiyajño 'ham evātra dehe dehabhṛtāṃ vara||8.4||", english: "Matter consists of forms that perish; Divinity is the Supreme Self; and He who inspires the spirit of sacrifice in man, O noblest of their race, is I Myself, Who now stand in human form before thee.", hindi: "हे देहधारियों में श्रेष्ठ (अर्जुन)! नाशवान पदार्थों का समूह अधिभूत है, सर्वव्यापी दिव्य पुरुष अधिदैव है, और इस देह में अधियज्ञ मैं स्वयं ही हूँ।" },
                { devanagari: "अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम्।\nयः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः।।8.5।।", iast: "antakāle ca mām eva smaran muktvā kalevaram|\nyaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ||8.5||", english: "Whosoever, at the time of death, thinks only of Me and, thinking thus, leaves the body and goes forth, will assuredly know Me.", hindi: "जो मनुष्य अन्तकाल में केवल मेरा ही स्मरण करता हुआ शरीर का त्याग कर जाता है, वह निःसन्देह मेरे ही स्वरूप को प्राप्त होता है — इसमें कोई संशय नहीं।" },
                { devanagari: "यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्।\nतं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः।।8.6।।", iast: "yaṃ yaṃ vāpi smaran bhāvaṃ tyajatyante kalevaram|\ntaṃ tam evaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ||8.6||", english: "Whatever sphere of being the mind of a man is intent on at the time of death, to that he will go.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र (अर्जुन)! मनुष्य अन्तकाल में जिस भाव का स्मरण करते हुए शरीर छोड़ता है, सदा उसी भाव में रमा रहने के कारण वह उसी को प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च।\nमय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्।।8.7।।", iast: "tasmāt sarveṣu kāleṣu mām anusmara yudhya ca|\nmayyarpitamanobuddhir mām evaiṣyasyasaṃśayam||8.7||", english: "Therefore, always meditate on Me and fight; if your mind and reason are fixed on Me, you will surely come to Me.", hindi: "इसलिए तुम सब समय मेरा स्मरण करो और अपना कर्तव्य-युद्ध भी करते रहो। मन और बुद्धि को मुझमें अर्पित कर दोगे तो निःसन्देह मुझे ही प्राप्त होगे।" },
                { devanagari: "अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना।\nपरमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्।।8.8।।", iast: "abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā|\nparamaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan||8.8||", english: "He whose mind does not wander, and who is engaged in constant meditation, attains the Supreme Spirit.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! अभ्यासरूपी योग से युक्त, अन्यत्र न भटकने वाले स्थिर चित्त से जो उस परम दिव्य पुरुष का निरन्तर चिन्तन करता है, वह उसी को प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "कविं पुराणमनुशासितार\nमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः।\nसर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप\nमादित्यवर्णं तमसः परस्तात्।।8.9।।", iast: "kaviṃ purāṇam anuśāsitāra\nm aṇor aṇīyāṃsam anusmared yaḥ|\nsarvasya dhātāram acintyarūpa\nm ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt||8.9||", english: "Whoso meditates on the Omniscient, the Ancient, more minute than an atom, yet the Ruler and Upholder of all, Unimaginable, Brilliant like the Sun, Beyond the reach of darkness;", hindi: "जो मनुष्य उस सर्वज्ञ, अनादि, सबके नियन्ता, अणु से भी सूक्ष्म, सबके धारण-पोषणकर्ता, अचिन्त्य स्वरूप, अन्धकार से परे, सूर्य के समान तेजस्वी परमपुरुष का स्मरण करता है —" },
                { devanagari: "प्रयाणकाले मनसाऽचलेन\nभक्त्या युक्तो योगबलेन चैव।\nभ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्\nस तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम्।।8.10।।", iast: "prayāṇakāle manasā'calena\nbhaktyā yukto yogabalena caiva|\nbhruvor madhye prāṇam āveśya samyak\nsa taṃ paraṃ puruṣam upaiti divyam||8.10||", english: "He who leaves the body with an unmoved mind, filled with devotion, and by the power of his meditation gathers his whole vital energy between his eyebrows, attains the Supreme.", hindi: "वह भक्ति से युक्त भक्त अन्तकाल में योग के बल से अपने स्थिर मन को तथा सम्पूर्ण प्राण को भली-भाँति भौंहों के मध्य स्थापित करके उस परम दिव्य पुरुष को ही प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "यदक्षरं वेदविदो वदन्ति\nविशन्ति यद्यतयो वीतरागाः।\nयदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति\nतत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये।।8.11।।", iast: "yad akṣaraṃ vedavido vadanti\nviśanti yad yatayo vītarāgāḥ|\nyad icchanto brahmacaryaṃ caranti\ntat te padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye||8.11||", english: "Now, I will briefly speak of the imperishable goal, proclaimed by those who are versed in the scriptures, which the mystic attains when free from passion, and for which they are content to undergo the vow of continence.", hindi: "वेद के ज्ञाता जिसे अक्षर (अविनाशी) कहते हैं, रागरहित संयमी यति जिसमें प्रवेश करते हैं, और जिसकी इच्छा से साधक ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं — उस परम पद को मैं तुम्हें संक्षेप में बताता हूँ।" },
                { devanagari: "सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च।\nमूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्।।8.12।।", iast: "sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca|\nmūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇam āsthito yogadhāraṇām||8.12||", english: "Closing the gates of the body, drawing the forces of his mind into the heart, and, by the power of meditation, concentrating his vital energy in the brain;", hindi: "इन्द्रियों के समस्त द्वारों को संयमित कर, मन को हृदय में स्थिर कर, तथा अपने प्राण को मस्तक में स्थापित करके योगधारणा में स्थित होकर —" },
                { devanagari: "ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्।\nयः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्।।8.13।।", iast: "om ityekākṣaraṃ brahma vyāharan mām anusmaran|\nyaḥ prayāti tyajan dehaṃ sa yāti paramāṃ gatim||8.13||", english: "Repeating Om, the symbol of eternity, and holding Me always in remembrance, he who thus leaves his body and goes forth reaches the Supreme Spirit.", hindi: "जो साधक 'ॐ' इस एक अक्षर रूप ब्रह्म का उच्चारण करता हुआ और मेरा स्मरण करता हुआ शरीर छोड़कर जाता है, वह परम गति को प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः।\nतस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः।।8.14।।", iast: "ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ|\ntasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ||8.14||", english: "To him who constantly thinks of Me and nothing else, to such an ever-faithful devotee, O Arjuna, I am ever accessible.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! जो अनन्य चित्त से नित्य-निरन्तर मेरा ही स्मरण करता है, उस सदा मुझमें लगे रहने वाले योगी के लिए मैं सहज ही सुलभ हूँ।" },
                { devanagari: "मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम्।\nनाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः।।8.15।।", iast: "mām upetya punar janma duḥkhālayam aśāśvatam|\nnāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ||8.15||", english: "Coming to Me in this way, these great souls no longer go to the misery and death of earthly life, for they have achieved perfection.", hindi: "परम सिद्धि को प्राप्त वे महात्मा मुझे प्राप्त करके फिर दुःखों के घर रूप इस अनित्य पुनर्जन्म को नहीं पाते।" },
                { devanagari: "आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन।\nमामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते।।8.16।।", iast: "ābrahmabhuvanāl lokāḥ punar āvartino 'rjuna|\nmām upetya tu kaunteya punar janma na vidyate||8.16||", english: "The worlds, along with the entire realm of creation, come and go; but, O Arjuna, whoever comes to Me, for them there is no rebirth.", hindi: "हे अर्जुन! ब्रह्मलोक तक के समस्त लोक पुनरावृत्ति वाले (बार-बार लौटाने वाले) हैं; परन्तु हे कुन्तीपुत्र! मुझे प्राप्त कर लेने पर फिर पुनर्जन्म नहीं होता।" },
                { devanagari: "सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः।\nरात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः।।8.17।।", iast: "sahasrayugaparyantam ahar yad brahmaṇo viduḥ|\nrātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'horātravido janāḥ||8.17||", english: "Those who understand the cosmic day and night know that one day of creation is a thousand cycles, and that the night is of equal length.", hindi: "जो लोग ब्रह्मा के दिन और रात के मान को जानते हैं, वे जानते हैं कि ब्रह्मा का एक दिन हजार युगों तक का है और रात भी उतने ही हजार युगों की होती है।" },
                { devanagari: "अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे।\nरात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके।।8.18।।", iast: "avyaktād vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame|\nrātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake||8.18||", english: "At the dawn of that day, all objects in manifestation stream forth from the Unmanifest, and when evening falls, they are dissolved back into it again.", hindi: "ब्रह्मा के दिन के आगमन पर समस्त व्यक्त प्राणी अव्यक्त (अप्रकट मूल) से प्रकट होते हैं, और रात्रि के आने पर उसी अव्यक्त नामक मूल में लीन हो जाते हैं।" },
                { devanagari: "भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते।\nरात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे।।8.19।।", iast: "bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate|\nrātryāgame 'vaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame||8.19||", english: "The same multitude of beings, which have lived on earth so often, all are dissolved as the night of the universe approaches, to issue forth anew when morning breaks. Thus, it is ordained.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! वही यह प्राणियों का समूह बार-बार उत्पन्न होता है और रात्रि के आगमन पर विवश होकर लीन हो जाता है, तथा दिन के आगमन पर फिर उत्पन्न होता है।" },
                { devanagari: "परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः।\nयः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति।।8.20।।", iast: "paras tasmāt tu bhāvo 'nyo 'vyakto 'vyaktāt sanātanaḥ|\nyaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati||8.20||", english: "In truth, therefore, there is the eternal, unmanifest, which is beyond and above the unmanifest spirit of creation, and which is never destroyed when all these beings perish.", hindi: "किन्तु उस अव्यक्त से परे एक और सनातन अव्यक्त भाव है, जो समस्त प्राणियों के नष्ट होने पर भी नष्ट नहीं होता।" },
                { devanagari: "अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्।\nयं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम।।8.21।।", iast: "avyakto 'kṣara ityuktas tam āhuḥ paramāṃ gatim|\nyaṃ prāpya na nivartante tad dhāma paramaṃ mama||8.21||", english: "The wise say that the Unmanifest and Indestructible is the highest goal of all; when once that is reached, there is no returning. That is my blessed home.", hindi: "उसी अव्यक्त को अक्षर कहा गया है और उसी को परम गति कहते हैं; जिसे प्राप्त करके फिर लौटना नहीं होता — वही मेरा परम धाम है।" },
                { devanagari: "पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया।\nयस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्।।8.22।।", iast: "puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyas tvananyayā|\nyasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvam idaṃ tatam||8.22||", english: "O Arjuna! That Highest God, in Whom all beings abide, and Who pervades the entire universe, is reached only by wholehearted devotion. *He is the one who determines the course of worldly events and the destiny of all living beings.*", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! जिसके भीतर समस्त प्राणी स्थित हैं और जिसने इस सम्पूर्ण जगत् को व्याप्त कर रखा है, वह परम पुरुष अनन्य भक्ति से ही प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः।\nप्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ।।8.23।।", iast: "yatra kāle tvanāvṛttim āvṛttiṃ caiva yoginaḥ|\nprayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha||8.23||", english: "Now, I will tell you, O Arjuna, the times at which, if the mystics go forth, they do not return, and at which they go forth only to return.", hindi: "हे भरतश्रेष्ठ (अर्जुन)! अब मैं तुम्हें वह काल बताता हूँ जिसमें शरीर छोड़कर जाने वाले योगी पुनरावृत्ति-रहित गति को (न लौटने वाली गति को) तथा पुनरावृत्ति वाली गति को प्राप्त होते हैं।" },
                { devanagari: "अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्।\nतत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः।।8.24।।", iast: "agnir jyotir ahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam|\ntatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ||8.24||", english: "If the sage, knowing the Supreme Spirit, goes forth with fire and light during the day, in the fortnight of the waxing moon, and in the six months before the Northern summer solstice, he will attain the Supreme.", hindi: "अग्नि, ज्योति, दिन, शुक्लपक्ष तथा उत्तरायण के छह महीने — इस मार्ग से देह त्यागकर जाने वाले ब्रह्मज्ञानी जन ब्रह्म को प्राप्त होते हैं।" },
                { devanagari: "धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्।\nतत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते।।8.25।।", iast: "dhūmo rātris tathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam|\ntatra cāndramasaṃ jyotir yogī prāpya nivartate||8.25||", english: "But if he departs in gloom, at night, during the fortnight of the waning moon and in the six months before the winter solstice, then he reaches only lunar light and he will be reborn.", hindi: "धूम, रात्रि, कृष्णपक्ष तथा दक्षिणायन के छह महीने — इस मार्ग से जाने वाला योगी चन्द्रमा की ज्योति को प्राप्त करके पुनः लौट आता है।" },
                { devanagari: "शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते।\nएकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः।।8.26।।", iast: "śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate|\nekayā yātyanāvṛttim anyayā''vartate punaḥ||8.26||", english: "These bright and dark paths out of the world have always existed. Whoever takes the former, does not return; he who chooses the latter, returns.", hindi: "जगत् के ये शुक्ल और कृष्ण — दो मार्ग सनातन माने गए हैं; एक से जाने पर पुनरावृत्ति नहीं होती और दूसरे से जाने पर मनुष्य फिर लौट आता है।" },
                { devanagari: "नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन।\nतस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन।।8.27।।", iast: "naite sṛtī pārtha jānan yogī muhyati kaścana|\ntasmāt sarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna||8.27||", english: "O Arjuna! The saint, knowing these paths, is not confused; therefore, meditate perpetually.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! इन दोनों मार्गों को जानने वाला कोई भी योगी मोह में नहीं पड़ता; इसलिए हे अर्जुन! तुम सब समय योग से युक्त रहो।" },
                { devanagari: "वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव\nदानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्।\nअत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा\nयोगी परं स्थानमुपैति चाद्यम्।।8.28।।", iast: "vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva\ndāneṣu yat puṇyaphalaṃ pradiṣṭam|\natyeti tat sarvam idaṃ viditvā\nyogī paraṃ sthānam upaiti cādyam||8.28||", english: "The sage who knows this passes beyond all merit that comes from the study of the scriptures, from sacrifice, from austerities, and from charity, and reaches the Supreme Primeval Abode.", hindi: "वेदों के अध्ययन, यज्ञों, तपों तथा दानों में जो पुण्यफल बताया गया है, इस तत्त्व को जान लेने वाला योगी उन सबका अतिक्रमण कर जाता है और परम आदि स्थान को प्राप्त होता है।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde akṣarabrahmayogo nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 9,
            titleSanskrit: "राजविद्याराजगुह्ययोग",
            titleEnglish: "Yoga through the King of Sciences",
            verses: [
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nइदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे।\nज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्।।9.1।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nidaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmyanasūyave|\njñānaṃ vijñānasahitaṃ yaj jñātvā mokṣyase 'śubhāt||9.1||", english: "Lord Shri Krishna said: I will now reveal to you, since you do not doubt, that profound mysticism, which, when followed with experience, will liberate you from sin.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे अर्जुन! तुम दोषदृष्टि से रहित (श्रद्धालु) हो, इसलिए मैं तुम्हें यह परम गोपनीय ज्ञान, अनुभवसहित विज्ञान के साथ बतलाता हूँ; जिसे जानकर तुम समस्त अशुभ (संसारबन्धन) से मुक्त हो जाओगे।" },
                { devanagari: "राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्।\nप्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्।।9.2।।", iast: "rājavidyā rājaguhyaṃ pavitram idam uttamam|\npratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartum avyayam||9.2||", english: "This is the supreme science, the supreme secret, the purest and best; it is intuitive, righteous, and to those who practice it, it is exceedingly pleasant.", hindi: "यह सब विद्याओं का राजा और सब रहस्यों में श्रेष्ठ रहस्य है — परम पवित्र, उत्तम, प्रत्यक्ष अनुभव में आने वाला, धर्म के अनुकूल, साधने में सहज एवं अविनाशी है।" },
                { devanagari: "अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप।\nअप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि।।9.3।।", iast: "aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya parantapa|\naprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani||9.3||", english: "They who have no faith in this teaching cannot find Me; they remain lost in the purlieus of this perishable world.", hindi: "हे परन्तप (शत्रुओं को तपाने वाले अर्जुन)! जो पुरुष इस धर्म पर श्रद्धा नहीं रखते, वे मुझे प्राप्त न करके जन्म-मृत्यु रूप इस संसार के मार्ग में ही लौट-लौटकर भटकते रहते हैं।" },
                { devanagari: "मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना।\nमत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः।।9.4।।", iast: "mayā tatam idaṃ sarvaṃ jagad avyaktamūrtinā|\nmatsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ||9.4||", english: "The whole world is pervaded by Me, yet My form is not visible. All living beings have their being in Me, yet I am not confined by them.", hindi: "यह सम्पूर्ण जगत् मुझ अव्यक्त-स्वरूप से व्याप्त है; समस्त प्राणी मुझ में स्थित हैं, किन्तु मैं उनमें (आश्रित-रूप से) स्थित नहीं हूँ।" },
                { devanagari: "न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम्।\nभूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः।।9.5।।", iast: "na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogam aiśvaram|\nbhūtabhṛn na ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ||9.5||", english: "Nevertheless, they do not consciously abide in Me. Such is My Divine Sovereignty that, though I, the Supreme Self, am the cause and upholder of all, yet I remain outside.", hindi: "और वे प्राणी (वास्तव में) मुझ में स्थित भी नहीं हैं — मेरी इस ईश्वरीय योगशक्ति को देख; सब भूतों को धारण-पोषण करने वाला तथा उन्हें उत्पन्न करने वाला मेरा स्वरूप उनमें आश्रित न रहकर भी उनका आधार है।" },
                { devanagari: "यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्।\nतथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय।।9.6।।", iast: "yathā''kāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān|\ntathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya||9.6||", english: "As the mighty wind, though moving everywhere, has no resting place except in space, so all these beings have no home except in Me.", hindi: "जैसे सर्वत्र विचरने वाली महान् वायु सदा आकाश में ही स्थित रहती है, वैसे ही समस्त प्राणी मुझ में ही स्थित हैं — ऐसा समझ।" },
                { devanagari: "सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्।\nकल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्।।9.7।।", iast: "sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām|\nkalpakṣaye punas tāni kalpādau visṛjāmyaham||9.7||", english: "All beings, O Arjuna, return at the end of every cosmic cycle into the realm of Nature, which is a part of Me, and at the start of the next I send them forth again.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र अर्जुन! कल्प के अन्त में सब प्राणी मेरी प्रकृति में लीन हो जाते हैं और कल्प के आरम्भ में मैं उन्हें फिर से रच देता हूँ।" },
                { devanagari: "प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः।\nभूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्।।9.8।।", iast: "prakṛtiṃ svām avaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ|\nbhūtagrāmam imaṃ kṛtsnam avaśaṃ prakṛter vaśāt||9.8||", english: "With the help of Nature, I again and again pour forth the whole multitude of beings, whether they will or not, for they are ruled by My will.", hindi: "अपनी प्रकृति को आधार बनाकर मैं प्रकृति के अधीन हुए इस समस्त प्राणिसमूह को (उनकी इच्छा-अनिच्छा के बिना) बार-बार रचता रहता हूँ।" },
                { devanagari: "न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय।\nउदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु।।9.9।।", iast: "na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya|\nudāsīnavad āsīnam asaktaṃ teṣu karmasu||9.9||", english: "But these acts of mine do not bind me; I remain outside and unattached.", hindi: "हे धनञ्जय (अर्जुन)! वे सृष्टि-संबंधी कर्म मुझे नहीं बाँधते, क्योंकि मैं उदासीन के समान अनासक्त होकर उन कर्मों में स्थित रहता हूँ।" },
                { devanagari: "मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्।\nहेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते।।9.10।।", iast: "mayā'dhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram|\nhetunā'nena kaunteya jagad viparivartate||9.10||", english: "Under my guidance, Nature produces all movable and immovable things. Thus, O Arjuna, this universe revolves.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र! मेरे अध्यक्षपन (अधिष्ठान) से ही प्रकृति चराचर समस्त जगत् को उत्पन्न करती है; इसी कारण से यह संसार बार-बार चलता रहता है।" },
                { devanagari: "अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्।\nपरं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्।।9.11।।", iast: "avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanum āśritam|\nparaṃ bhāvam ajānanto mama bhūtamaheśvaram||9.11||", english: "Fools disregard Me, seeing Me clad in human form. They do not know that in My higher nature, I am the Lord-God of all.", hindi: "मनुष्य का शरीर धारण किए हुए मुझे मूर्ख लोग तुच्छ समझते हैं, क्योंकि वे समस्त भूतों के महान् ईश्वर रूप मेरे परम स्वरूप को नहीं जानते।" },
                { devanagari: "मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।\nराक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः।।9.12।।", iast: "moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ|\nrākṣasīm āsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ||9.12||", english: "Their hopes are futile, their actions worthless, their knowledge ineffective; they are without sense, deceitful, barbaric, and godless.", hindi: "व्यर्थ आशा, व्यर्थ कर्म और व्यर्थ ज्ञान वाले वे विवेकहीन लोग मोह उत्पन्न करने वाली राक्षसी और आसुरी प्रकृति का ही आश्रय लेते हैं।" },
                { devanagari: "महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः।\nभजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्।।9.13।।", iast: "mahātmānas tu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtim āśritāḥ|\nbhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādim avyayam||9.13||", english: "But the great souls, O Arjuna! Filled with my divine spirit, they worship me, fix their minds on me alone, for they know that I am the imperishable source of being.", hindi: "किन्तु हे पार्थ (अर्जुन)! दैवी प्रकृति के आश्रित महात्माजन मुझे समस्त भूतों का अविनाशी उद्गम जानकर अनन्य मन से मेरा भजन करते हैं।" },
                { devanagari: "सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः।\nनमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते।।9.14।।", iast: "satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaś ca dṛḍhavratāḥ|\nnamasyantaś ca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate||9.14||", english: "Always extolling Me, they are strenuous and firm in their vows, prostrating themselves before Me, and worshiping Me continually with concentrated devotion.", hindi: "वे दृढ़व्रती भक्त निरन्तर मेरे नाम और गुणों का कीर्तन करते हुए, यत्न करते हुए तथा भक्तिपूर्वक मुझे नमस्कार करते हुए सदा मुझ में युक्त रहकर मेरी उपासना करते हैं।" },
                { devanagari: "ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते।\nएकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्।।9.15।।", iast: "jñānayajñena cāpyanye yajanto mām upāsate|\nekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham||9.15||", english: "Others worship Me with full consciousness as the One, the Manifold, the Omnipresent, and the Universal.", hindi: "कुछ अन्य भक्त ज्ञानयज्ञ के द्वारा भी मेरी उपासना करते हैं — कोई मुझे एकरूप (अभिन्न) मानकर, कोई पृथक् रूप में, तो कोई सर्वव्यापक विश्वरूप में अनेक प्रकार से।" },
                { devanagari: "अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम्।\nमंत्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्।।9.16।।", iast: "ahaṃ kratur ahaṃ yajñaḥ svadhā'ham aham auṣadham|\nmaṃtro 'ham aham evājyam aham agnir ahaṃ hutam||9.16||", english: "I am the oblation, the sacrifice, and the worship; I am the fuel and the chant; I am the butter offered to the fire; I am the fire itself, and I am the act of offering.", hindi: "मैं ही यज्ञकर्म हूँ, मैं ही यज्ञ हूँ, मैं ही पितरों को दी जाने वाली स्वधा हूँ, मैं ही औषधि (अन्न) हूँ; मैं ही मन्त्र हूँ, मैं ही घृत हूँ, मैं ही अग्नि हूँ और मैं ही हवन-क्रिया हूँ।" },
                { devanagari: "पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः।\nवेद्यं पवित्रमोंकार ऋक् साम यजुरेव च।।9.17।।", iast: "pitā'ham asya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ|\nvedyaṃ pavitramoṃkāra ṛk sāma yajureva ca||9.17||", english: "I am the Father of the universe, its Mother, Nourisher, and Grandfather; I am the Knowable and the Pure; I am Om, and I am the Sacred Scriptures.", hindi: "इस जगत् का पिता, माता, धारण-पोषण करने वाला तथा पितामह मैं ही हूँ; जानने योग्य पवित्र तत्त्व, ॐकार तथा ऋग्, साम और यजुर्वेद भी मैं ही हूँ।" },
                { devanagari: "गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत्।\nप्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्।।9.18।।", iast: "gatir bhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt|\nprabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījam avyayam||9.18||", english: "I am the goal, the sustainer, the Lord, the witness, the home, the shelter, the lover, and the origin; I am life and death; I am the fountain and the imperishable seed.", hindi: "मैं ही परम गति, भरण-पोषण करने वाला, स्वामी, साक्षी, निवासस्थान, शरण और हितैषी सुहृद् हूँ; उत्पत्ति, प्रलय, आधार, निधान (कोश) और अविनाशी बीज भी मैं ही हूँ।" },
                { devanagari: "तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च।\nअमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन।।9.19।।", iast: "tapāmyaham ahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmyutsṛjāmi ca|\namṛtaṃ caiva mṛtyuś ca sad asac cāham arjuna||9.19||", english: "I am the heat of the sun, I release and withhold the rain. I am death and immortality; I am being and non-being.", hindi: "हे अर्जुन! मैं ही (सूर्य रूप से) ताप देता हूँ, वर्षा को रोकता और बरसाता हूँ; अमृत और मृत्यु तथा सत् और असत् भी मैं ही हूँ।" },
                { devanagari: "त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा\nयज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते।\nते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक\nमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान्।।9.20।।", iast: "traividyā māṃ somapāḥ pūtapāpā\nyajñair iṣṭvā svargatiṃ prārthayante|\nte puṇyam āsādya surendraloka\nm aśnanti divyān divi devabhogān||9.20||", english: "Those who are versed in the scriptures, who drink the mystic Soma-juice and are purified from sin, and who, while worshipping Me with sacrifices, pray that I will lead them to heaven; they reach the holy world where the Controller of the Powers of Nature resides, and they enjoy the feasts of Paradise.", hindi: "तीनों वेदों के ज्ञाता, सोमरस का पान करने वाले और पापरहित हुए लोग यज्ञों द्वारा मेरा पूजन करके स्वर्गप्राप्ति की प्रार्थना करते हैं; वे पुण्य के फलस्वरूप इन्द्रलोक को प्राप्त करके स्वर्ग में दिव्य देवभोगों का उपभोग करते हैं।" },
                { devanagari: "ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं\nक्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति।\nएव त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना\nगतागतं कामकामा लभन्ते।।9.21।।", iast: "te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ\nkṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti|\neva trayīdharmamanuprapannā\ngatāgataṃ kāmakāmā labhante||9.21||", english: "Yet, although they enjoy the spacious glories of Paradise, when their merit is exhausted, they are born again into this world of mortals. They have followed the letter of the scriptures, yet, because they have sought to fulfill their own desires, they must depart and return again and again.", hindi: "वे उस विशाल स्वर्गलोक का भोग करके, पुण्य क्षीण होने पर पुनः मृत्युलोक में लौट आते हैं; इस प्रकार वेदोक्त सकाम धर्म का अनुसरण करने वाले भोगों की कामना करने वाले लोग आवागमन (बार-बार जन्म-मृत्यु) को ही प्राप्त होते हैं।" },
                { devanagari: "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते।\nतेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्।।9.22।।", iast: "ananyāś cintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate|\nteṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham||9.22||", english: "But if a person meditates on Me and Me alone, worships Me always and everywhere, I will take upon Myself the fulfillment of their aspiration, and I will safeguard whatever they attain.", hindi: "जो भक्तजन अनन्य भाव से मेरा चिन्तन करते हुए मेरी उपासना करते हैं, उन नित्य मुझ में लगे रहने वालों का योगक्षेम (अप्राप्त की प्राप्ति और प्राप्त की रक्षा) मैं स्वयं वहन करता हूँ।" },
                { devanagari: "येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः।\nतेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्।।9.23।।", iast: "ye 'pyanyadevatā bhaktā yajante śraddhayā'nvitāḥ|\nte 'pi mām eva kaunteya yajantyavidhipūrvakam||9.23||", english: "Even those who worship the lesser powers, if they do so with faith, they are thereby worshipping Me, though not in the correct manner.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र! जो भक्त श्रद्धापूर्वक अन्य देवताओं को भी पूजते हैं, वे भी वस्तुतः मेरा ही पूजन करते हैं — किन्तु अविधिपूर्वक (यथार्थ विधि को न जानते हुए)।" },
                { devanagari: "अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च।\nन तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते।।9.24।।", iast: "ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca|\nna tu mām abhijānanti tattvenātaś cyavanti te||9.24||", english: "I am the willing recipient of sacrifice, and I am its true Lord. But they do not know me truly, so they fall back.", hindi: "क्योंकि समस्त यज्ञों का भोक्ता और स्वामी मैं ही हूँ; परन्तु वे मुझे तत्त्व से नहीं जानते, इसी कारण (फल भोगकर) पुनः गिर जाते हैं।" },
                { devanagari: "यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन्यान्ति पितृव्रताः।\nभूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम्।।9.25।।", iast: "yānti devavratā devān pitṝn yānti pitṛvratāḥ|\nbhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino 'pi mām||9.25||", english: "The votaries of the lesser powers go to them; the devotees of spirits go to them; they who worship the powers of darkness, to such powers shall they go; and so too, those who worship me shall come to me.", hindi: "देवताओं को पूजने वाले देवताओं को, पितरों को पूजने वाले पितरों को तथा भूतों को पूजने वाले भूतों को प्राप्त होते हैं; इसी प्रकार मेरा पूजन करने वाले भक्त मुझे ही प्राप्त होते हैं।" },
                { devanagari: "पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।\nतदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः।।9.26।।", iast: "patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati|\ntadahaṃ bhaktyupahṛtam aśnāmi prayatātmanaḥ||9.26||", english: "Whatever a person offers to Me, be it a leaf, flower, fruit, or water, I accept it, for it is offered with devotion and a pure mind.", hindi: "जो भक्त प्रेमपूर्वक मुझे पत्र, पुष्प, फल अथवा जल अर्पित करता है, उस शुद्धचित्त भक्त द्वारा भक्ति से दी गई उस वस्तु को मैं (सप्रेम) स्वीकार करता हूँ।" },
                { devanagari: "यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्।\nयत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्।।9.27।।", iast: "yat karoṣi yad aśnāsi yaj juhoṣi dadāsi yat|\nyat tapasyasi kaunteya tat kuruṣva madarpaṇam||9.27||", english: "Whatever you do, whatever you eat, whatever you sacrifice and give, whatever austerities you practice, do all as an offering to Me.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र! तू जो कुछ करता है, खाता है, हवन करता है, दान देता है और जो तप करता है — वह सब मुझे अर्पण कर दे।" },
                { devanagari: "शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः।\nसंन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि।।9.28।।", iast: "śubhāśubhaphalair evaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ|\nsaṃnyāsayogayuktātmā vimukto mām upaiṣyasi||9.28||", english: "So, your action will have no result, either good or bad; but, through the spirit of renunciation, you will come to Me and be free.", hindi: "इस प्रकार करने से तू शुभ-अशुभ फल देने वाले कर्मबन्धनों से मुक्त हो जाएगा; संन्यासयोग से युक्त चित्त वाला तू बन्धनों से छूटकर मुझे ही प्राप्त करेगा।" },
                { devanagari: "समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः।\nये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम्।।9.29।।", iast: "samo 'haṃ sarvabhūteṣu na me dveṣyo 'sti na priyaḥ|\nye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpyaham||9.29||", english: "I am the same to all beings; I do not favour any, nor do I hate any. However, those who worship Me devotedly, they live in Me and I in them.", hindi: "मैं समस्त प्राणियों में समभाव रखता हूँ; न कोई मुझे अप्रिय है और न कोई प्रिय; किन्तु जो भक्तिपूर्वक मेरा भजन करते हैं, वे मुझ में हैं और मैं भी उनमें हूँ।" },
                { devanagari: "अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्।\nसाधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः।।9.30।।", iast: "api cet sudurācāro bhajate mām ananyabhāk|\nsādhur eva sa mantavyaḥ samyag vyavasito hi saḥ||9.30||", english: "Even the most sinful, if he worships Me with his whole heart, shall be considered righteous, for he is treading the right path.", hindi: "यदि कोई अत्यन्त दुराचारी भी अनन्य भाव से मेरा भजन करे, तो वह साधु ही माना जाने योग्य है, क्योंकि उसने सम्यक् रूप से (श्रेष्ठ मार्ग का) निश्चय कर लिया है।" },
                { devanagari: "क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति।\nकौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति।।9.31।।", iast: "kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati|\nkaunteya pratijānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati||9.31||", english: "He will soon attain spirituality and eternal peace. O Arjuna! Believe me, my devotee is never lost.", hindi: "वह शीघ्र ही धर्मात्मा बन जाता है और शाश्वत शान्ति को प्राप्त होता है; हे कुन्तीपुत्र! तू निश्चयपूर्वक यह प्रतिज्ञा कर ले कि मेरे भक्त का कभी नाश नहीं होता।" },
                { devanagari: "मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः।\nस्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्।।9.32।।", iast: "māṃ hi pārtha vyapāśritya ye 'pi syuḥ pāpayonayaḥ|\nstriyo vaiśyās tathā śūdrās te 'pi yānti parāṃ gatim||9.32||", english: "Even the children of sinful parents, those miscalled the weaker sex, merchants, and laborers, if they make Me their refuge, they shall attain the highest.", hindi: "हे पार्थ! स्त्रियाँ, वैश्य, शूद्र तथा पापयोनि में उत्पन्न हुए लोग भी मेरी शरण ग्रहण करके परम गति को प्राप्त कर लेते हैं।" },
                { devanagari: "किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा।\nअनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्।।9.33।।", iast: "kiṃ punar brāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayas tathā|\nanityam asukhaṃ lokam imaṃ prāpya bhajasva mām||9.33||", english: "What need is there, then, to mention the holy ministers of God, the devotees, and the saintly rulers? Therefore, do you, born in this changing and miserable world, also worship Me.", hindi: "फिर पुण्यशील ब्राह्मणों तथा भक्त राजर्षियों के विषय में तो कहना ही क्या! अतः इस अनित्य और सुखरहित संसार में आकर तू मेरा भजन कर।" },
                { devanagari: "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।\nमामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः।।9.34।।", iast: "manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru|\nmām evaiṣyasi yuktvaivam ātmānaṃ matparāyaṇaḥ||9.34||", english: "Fix your mind on Me, devote yourself to Me, sacrifice for Me, surrender to Me, make Me the object of your aspirations, and you shall assuredly become one with Me, Who am your own Self.", hindi: "मुझ में मन लगा, मेरा भक्त बन, मेरे लिए यज्ञ कर और मुझे नमस्कार कर; इस प्रकार मुझ में चित्त को युक्त करके मेरे परायण हुआ तू मुझे ही प्राप्त करेगा।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde rājavidyārājaguhyayogo nāma navamo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 10,
            titleSanskrit: "विभूतियोग",
            titleEnglish: "Yoga through Appreciating the Infinite Opulences of God",
            verses: [
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nभूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः।\nयत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया।।10.1।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nbhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ|\nyatte 'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā||10.1||", english: "Lord Shri Krishna said: Now, O Prince! Listen to My supreme advice, which I give you for the sake of your welfare, for you are My beloved.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे महाबाहु अर्जुन! तुम मेरे प्रिय हो, इसलिए तुम्हारे हित की कामना से मैं फिर से अपना यह परम रहस्यमय वचन कहता हूँ; इसे ध्यान से सुनो।" },
                { devanagari: "न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः।\nअहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः।।10.2।।", iast: "na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ|\naham ādir hi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ||10.2||", english: "Neither the professors of divinity nor the great ascetics know My origin, for I am the source from which they all originate.", hindi: "न देवगण मेरी उत्पत्ति का रहस्य जानते हैं और न महर्षि ही; क्योंकि मैं ही सब प्रकार से देवताओं तथा महर्षियों का भी आदिकारण हूँ।" },
                { devanagari: "यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्।\nअसम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते।।10.3।।", iast: "yo māmajam anādiṃ ca vetti lokamaheśvaram|\nasammūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate||10.3||", english: "He who knows Me as the unborn, without beginning, the Lord of the universe, he, stripped of his delusions, becomes free from all conceivable sins.", hindi: "जो मुझे अजन्मा, अनादि तथा समस्त लोकों का महान् ईश्वर जानता है, वह मनुष्यों में मोहरहित होकर समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।" },
                { devanagari: "बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः।\nसुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च।।10.4।।", iast: "buddhir jñānam asaṃmohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ|\nsukhaṃ duḥkhaṃ bhavo 'bhāvo bhayaṃ cābhayameva ca||10.4||", english: "Intelligence, wisdom, non-delusion, forgiveness, truth, self-control, calmness, pleasure, pain, birth, death, fear, and fearlessness;", hindi: "बुद्धि, ज्ञान, मोह का अभाव, क्षमा, सत्य, इन्द्रियनिग्रह (दम), मन का शान्त रहना (शम), सुख, दुःख, उत्पत्ति, विनाश, भय और निर्भयता —" },
                { devanagari: "अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः।\nभवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः।।10.5।।", iast: "ahiṃsā samatā tuṣṭis tapo dānaṃ yaśo 'yaśaḥ|\nbhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ||10.5||", english: "Harmlessness, equanimity, contentment, austerity, beneficence, fame, and failure—all these characteristics of beings spring from Me alone.", hindi: "अहिंसा, समता, सन्तोष, तप, दान, यश और अपयश — प्राणियों के ये अनेक प्रकार के भाव मुझसे ही उत्पन्न होते हैं।" },
                { devanagari: "महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा।\nमद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः।।10.6।।", iast: "maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavas tathā|\nmadbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ||10.6||", english: "The seven Great Seers, the progenitors of mankind, the Ancient Four, and the Lawgivers were born of My will and come forth directly from Me. The race of mankind has sprung from them. (Mareechi, Atri, Angira, Pulah, Kratu, Pulastya, Vahishta; the Masters: Sanak, Sanandan, Sanatan, Sanatkumar.)", hindi: "सात महर्षि (मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, वसिष्ठ), उनसे भी पूर्व के चार सनातन ऋषि (सनक, सनन्दन, सनातन, सनत्कुमार) तथा चौदह मनु — ये सब मेरे ही संकल्प से, मेरे मन से उत्पन्न हुए हैं; इस संसार की समस्त प्रजा इन्हीं से विस्तार पाती है।" },
                { devanagari: "एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः।\nसोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः।।10.7।।", iast: "etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ|\nso 'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ||10.7||", english: "He who rightly understands My manifested glory and My creative power attains perfect peace without a doubt.", hindi: "जो मेरी इस विभूति (ऐश्वर्य) तथा योग (दिव्य शक्ति) को यथार्थ रूप से जान लेता है, वह निश्चल भक्तियोग से मुझमें जुड़ जाता है — इसमें कोई संशय नहीं।" },
                { devanagari: "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते।\nइति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः।।10.8।।", iast: "ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate|\niti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ||10.8||", english: "I am the source of all; from me everything flows. Therefore, the wise worship me with an unchanging devotion.", hindi: "मैं ही समस्त सृष्टि का उद्गम हूँ, मुझसे ही सब कुछ प्रवृत्त होता है — ऐसा जानकर श्रद्धा और प्रेम से युक्त ज्ञानीजन मुझे ही भजते हैं।" },
                { devanagari: "मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्।\nकथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च।।10.9।।", iast: "maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam|\nkathayantaś ca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca||10.9||", english: "With minds concentrated on Me, with lives absorbed in Me, and enlightening one another, they ever feel content and happy.", hindi: "मुझमें ही चित्त लगाए, मुझमें ही प्राण अर्पित किए हुए वे भक्त आपस में मेरी महिमा का बोध कराते हुए और निरन्तर मेरी ही चर्चा करते हुए सन्तुष्ट रहते हैं और आनन्दित होते हैं।" },
                { devanagari: "तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्।\nददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते।।10.10।।", iast: "teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam|\ndadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena mām upayānti te||10.10||", english: "To those who are always devout and who worship Me with love, I give the power of discrimination that leads them to Me.", hindi: "जो भक्त निरन्तर मुझमें लगे रहकर प्रेमपूर्वक मेरा भजन करते हैं, उन्हें मैं वह विवेकयुक्त बुद्धियोग प्रदान करता हूँ, जिससे वे मुझ तक पहुँच जाते हैं।" },
                { devanagari: "तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः।\nनाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता।।10.11।।", iast: "teṣām evānukampārtham aham ajñānajaṃ tamaḥ|\nnāśayāmyātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā||10.11||", english: "By My grace, I live in their hearts, and I dispel the darkness of ignorance with the shining light of wisdom.", hindi: "उन पर अनुग्रह करने के लिए ही मैं उनके अन्तःकरण में स्थित होकर देदीप्यमान ज्ञानरूपी दीपक के द्वारा उनके अज्ञान से उत्पन्न अन्धकार को नष्ट कर देता हूँ।" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nपरं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्।\nपुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्।।10.12।।", iast: "arjuna uvāca\nparaṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān|\npuruṣaṃ śāśvataṃ divyam ādidevam ajaṃ vibhum||10.12||", english: "Arjuna asked: Thou art the Supreme Spirit, the Eternal Home, the Holiest of Holies, the Eternal Divine Self, the Primal God, the Unborn, and Omnipresent.", hindi: "अर्जुन बोले — आप ही परब्रह्म, परमधाम तथा परम पवित्र हैं; आप शाश्वत दिव्य पुरुष, आदिदेव, अजन्मा और सर्वव्यापक हैं।" },
                { devanagari: "आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा।\nअसितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे।।10.13।।", iast: "āhus tvām ṛṣayaḥ sarve devarṣir nāradas tathā|\nasito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me||10.13||", english: "So have said the seers, the divine sage Narada, Asita, Devala, and Vyasa; and Thou Thyself also sayest it.", hindi: "ऐसा समस्त ऋषियों ने, देवर्षि नारद ने तथा असित, देवल और व्यास ने भी कहा है; और अब आप स्वयं भी मुझसे यही कह रहे हैं।" },
                { devanagari: "सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव।\nन हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः।।10.14।।", iast: "sarvam etad ṛtaṃ manye yan māṃ vadasi keśava|\nna hi te bhagavan vyaktiṃ vidur devā na dānavāḥ||10.14||", english: "I believe in what You have said, my Lord! For neither the godly nor the godless comprehend Your manifestation.", hindi: "हे केशव (श्रीकृष्ण)! आप मुझसे जो कुछ कह रहे हैं, उस सबको मैं सत्य मानता हूँ; हे भगवन्! आपके स्वरूप के प्राकट्य को न देवता जानते हैं और न दानव (असुर)।" },
                { devanagari: "स्वयमेवात्मनाऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम।\nभूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते।।10.15।।", iast: "svayam evātmanā'tmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama|\nbhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate||10.15||", english: "You alone know Yourself, by the power of Your Self; You are the Supreme Spirit, the Source and Master of all being, the Lord of Lords, the Ruler of the Universe.", hindi: "हे पुरुषोत्तम! हे समस्त भूतों के उत्पादक! हे भूतों के स्वामी! हे देवों के देव! हे जगत् के अधिपति! आप स्वयं ही अपने आपको अपने सामर्थ्य से जानते हैं।" },
                { devanagari: "वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः।\nयाभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि।।10.16।।", iast: "vaktum arhasyaśeṣeṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ|\nyābhir vibhūtibhir lokān imāṃs tvaṃ vyāpya tiṣṭhasi||10.16||", english: "Please tell me about all of Your glorious manifestations, through which You pervade the world.", hindi: "अब आप अपनी उन समस्त दिव्य विभूतियों को पूर्ण रूप से कहने की कृपा करें, जिन विभूतियों के द्वारा आप इन समस्त लोकों में व्याप्त होकर स्थित हैं।" },
                { devanagari: "कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्।\nकेषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया।।10.17।।", iast: "kathaṃ vidyām ahaṃ yogiṃs tvāṃ sadā paricintayan|\nkeṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo 'si bhagavan mayā||10.17||", english: "O Master! How can I, through constant meditation, come to know You? My Lord! What are Your various manifestations through which I can meditate on You?", hindi: "हे योगेश्वर! मैं निरन्तर चिन्तन करता हुआ आपको किस प्रकार जानूँ? हे भगवन्! किन-किन भावों एवं रूपों में मैं आपका ध्यान करूँ?" },
                { devanagari: "विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन।\nभूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्।।10.18।।", iast: "vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana|\nbhūyaḥ kathaya tṛptir hi śṛṇvato nāsti me 'mṛtam||10.18||", english: "Tell me again, I pray, of Thy power and Thy glory in full; for I feel that I am never satisfied when I listen to Thy immortal words.", hindi: "हे जनार्दन (श्रीकृष्ण)! अपनी योगशक्ति तथा विभूति को विस्तार से फिर कहिए; क्योंकि आपके अमृतमय वचनों को सुनते हुए मेरी तृप्ति नहीं होती।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nहन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः।\nप्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे।।10.19।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nhanta te kathayiṣyāmi divyā hyātmavibhūtayaḥ|\nprādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāstyanto vistarasya me||10.19||", english: "Lord Shri Krishna replied: So be it, My beloved friend! I will unfold to you some of the chief aspects of My glory. There is no end to its full extent.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे कुरुश्रेष्ठ अर्जुन! अच्छा, अब मैं अपनी दिव्य विभूतियों का वर्णन तुम्हें प्रमुखता से करता हूँ; क्योंकि मेरे विस्तार का तो कोई अन्त ही नहीं है।" },
                { devanagari: "अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः।\nअहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च।।10.20।।", iast: "aham ātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ|\naham ādiś ca madhyaṃ ca bhūtānām anta eva ca||10.20||", english: "O Arjuna! I am the Self, seated in the hearts of all beings; I am the beginning, the life, and the end of them all.", hindi: "हे गुडाकेश (निद्रा को जीतने वाले अर्जुन)! मैं समस्त प्राणियों के हृदय में स्थित आत्मा हूँ; और मैं ही समस्त भूतों का आदि, मध्य तथा अन्त हूँ।" },
                { devanagari: "आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्।\nमरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी।।10.21।।", iast: "ādityānām ahaṃ viṣṇur jyotiṣāṃ ravir aṃśumān|\nmarīcir marutām asmi nakṣatrāṇām ahaṃ śaśī||10.21||", english: "Of all the creative powers, I am the Creator; of luminaries, the Sun; of winds, the Whirlwind; and of planets, the Moon.", hindi: "मैं द्वादश आदित्यों में विष्णु हूँ, ज्योतियों में किरणों वाला सूर्य हूँ, मरुद्गणों (वायुदेवों) में मरीचि हूँ, और नक्षत्रों में चन्द्रमा हूँ।" },
                { devanagari: "वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः।\nइन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना।।10.22।।", iast: "vedānāṃ sāmavedo 'smi devānām asmi vāsavaḥ|\nindriyāṇāṃ manaś cāsmi bhūtānām asmi cetanā||10.22||", english: "Of the Vedas, I am the hymns; I am the electric force in the powers of nature; of the senses, I am the mind; and I am the intelligence in all that lives.", hindi: "मैं वेदों में सामवेद हूँ, देवताओं में इन्द्र हूँ, इन्द्रियों में मन हूँ, तथा प्राणियों में चेतना (चेतनाशक्ति) हूँ।" },
                { devanagari: "रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्।\nवसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्।।10.23।।", iast: "rudrāṇāṃ śaṅkaraś cāsmi vitteśo yakṣarakṣasām|\nvasūnāṃ pāvakaś cāsmi meruḥ śikhariṇām aham||10.23||", english: "Among forces of vitality, I am the life; I am Mammon to the heathens and the godless; I am the energy in fire, earth, wind, sky, heaven, sun, moon, and planets; and among mountains, I am Mount Meru.", hindi: "मैं एकादश रुद्रों में शंकर हूँ, यक्षों और राक्षसों में धन के स्वामी कुबेर हूँ, आठ वसुओं में अग्नि हूँ, तथा शिखरयुक्त पर्वतों में सुमेरु हूँ।" },
                { devanagari: "पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्।\nसेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः।।10.24।।", iast: "purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim|\nsenānīnām ahaṃ skandaḥ sarasām asmi sāgaraḥ||10.24||", english: "Among the priests, know, O Arjuna, that I am the priest Brihaspati; of generals, I am Skanda, the Commander-in-Chief, and of waters, I am the Ocean.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! पुरोहितों में मुझे मुख्य पुरोहित बृहस्पति जानो; सेनापतियों में मैं स्कन्द (कार्तिकेय) हूँ, और जलाशयों में समुद्र हूँ।" },
                { devanagari: "महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्।\nयज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः।।10.25।।", iast: "maharṣīṇāṃ bhṛgur ahaṃ girām asmyekam akṣaram|\nyajñānāṃ japayajño 'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ||10.25||", english: "Of the great seers, I am Bhrigu; of words, I am Om; of offerings, I am the silent prayer; among things immovable, I am the Himalayas.", hindi: "महर्षियों में मैं भृगु हूँ, वाणियों में एक अक्षर ‘ॐ’ हूँ, यज्ञों में जपयज्ञ हूँ, और अचल वस्तुओं में हिमालय हूँ।" },
                { devanagari: "अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः।\nगन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः।।10.26।।", iast: "aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ|\ngandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ||10.26||", english: "Of trees, I am the sacred fig tree; of divine seers, Narada; of heavenly singers, I am Chitraratha, their leader; and of sages, I am Kapila.", hindi: "मैं समस्त वृक्षों में अश्वत्थ (पीपल) हूँ, देवर्षियों में नारद हूँ, गन्धर्वों में उनके प्रमुख चित्ररथ हूँ, और सिद्धों में कपिल मुनि हूँ।" },
                { devanagari: "उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम्।\nऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्।।10.27।।", iast: "uccaiḥśravasam aśvānāṃ viddhi mām amṛtodbhavam|\nairāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam||10.27||", english: "Know that among horses I am Pegasus, heaven-born; among the lordly elephants I am the white one, and I am the ruler among men.", hindi: "घोड़ों में मुझे अमृत-मन्थन से उत्पन्न उच्चैःश्रवा जानो, श्रेष्ठ हाथियों में ऐरावत हूँ, और मनुष्यों में राजा हूँ।" },
                { devanagari: "आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्।\nप्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः।।10.28।।", iast: "āyudhānām ahaṃ vajraṃ dhenūnām asmi kāmadhuk|\nprajanaś cāsmi kandarpaḥ sarpāṇām asmi vāsukiḥ||10.28||", english: "I am the thunderbolt among weapons; I am the Cow of Plenty among cows; I am Passion in those who procreate, and I am the Cobra among serpents.", hindi: "मैं शस्त्रों में वज्र हूँ, गायों में इच्छित कामनाओं को पूर्ण करने वाली कामधेनु हूँ, सन्तानोत्पत्ति का कारण कामदेव हूँ, और सर्पों में वासुकि हूँ।" },
                { devanagari: "अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्।\nपितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्।।10.29।।", iast: "anantaś cāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasām aham|\npitṝṇām aryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatām aham||10.29||", english: "I am the king-python among snakes, I am the aqueous principle among those that live in water, I am the father of fathers, and among rulers I am death.", hindi: "मैं नागों में शेषनाग (अनन्त) हूँ, जलचरों के अधिपतियों में वरुण हूँ, पितरों में अर्यमा हूँ, और नियमन करने वालों में यमराज हूँ।" },
                { devanagari: "प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्।\nमृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्।।10.30।।", iast: "prahlādaś cāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatām aham|\nmṛgāṇāṃ ca mṛgendro 'haṃ vainateyaś ca pakṣiṇām||10.30||", english: "And I am the devotee Prahlada among the heathens; of Time I am the Eternal Present; I am the Lion among beasts and the Eagle among birds.", hindi: "मैं दैत्यों में भक्त प्रह्लाद हूँ, गणना करने वालों में काल (समय) हूँ, पशुओं में सिंह हूँ, और पक्षियों में विनतापुत्र गरुड़ हूँ।" },
                { devanagari: "पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्।\nझषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी।।10.31।।", iast: "pavanaḥ pavatām asmi rāmaḥ śastrabhṛtām aham|\njhaṣāṇāṃ makaraś cāsmi srotasām asmi jāhnavī||10.31||", english: "I am the wind among purifiers, the king Rama among warriors; I am the crocodile among fishes, and I am the Ganges among rivers.", hindi: "मैं पवित्र करने वालों में वायु हूँ, शस्त्रधारियों में राम हूँ, मत्स्यों (जलजन्तुओं) में मगर हूँ, और प्रवाहित होने वाली नदियों में जाह्नवी (गंगा) हूँ।" },
                { devanagari: "सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन।\nअध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्।।10.32।।", iast: "sargāṇām ādir antaś ca madhyaṃ caivāham arjuna|\nadhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatām aham||10.32||", english: "I am the beginning, the middle, and the end of creation; among sciences, I am the science of spirituality; I am the discussion among disputants.", hindi: "हे अर्जुन! सृष्टियों का आदि, मध्य तथा अन्त भी मैं ही हूँ; विद्याओं में अध्यात्मविद्या हूँ, और शास्त्रार्थ करने वालों का तत्त्वनिर्णयकारी वाद हूँ।" },
                { devanagari: "अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च।\nअहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः।।10.33।।", iast: "akṣarāṇāmakāro'smi dvandvaḥ sāmāsikasya ca|\nahamevākṣayaḥ kālo dhātā'haṃ viśvatomukhaḥ||10.33||", english: "Of letters, I am A; I am the copulative in compound words; I am inexhaustible Time; and I am the all-pervading Preserver.", hindi: "मैं अक्षरों में अकार हूँ, समासों में द्वन्द्व समास हूँ; मैं ही अविनाशी काल हूँ, तथा सबकी ओर मुख किए हुए सर्वव्यापी विधाता (पालनकर्ता) हूँ।" },
                { devanagari: "मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्।\nकीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा।।10.34।।", iast: "mṛtyuḥ sarvaharaś cāham udbhavaś ca bhaviṣyatām|\nkīrtiḥ śrīr vāk ca nārīṇāṃ smṛtir medhā dhṛtiḥ kṣamā||10.34||", english: "I am all-devouring Death; I am the Origin of all that will happen; I am Fame, Fortune, Speech, Memory, Intellect, Constancy, and Forgiveness.", hindi: "मैं सबका हरण करने वाली मृत्यु हूँ, तथा होने वाले समस्त प्राणियों की उत्पत्ति का कारण भी हूँ; और स्त्रीरूप गुणों में कीर्ति, श्री (सम्पत्ति), वाणी, स्मृति, मेधा (बुद्धि), धृति (धैर्य) तथा क्षमा हूँ।" },
                { devanagari: "बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्।\nमासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः।।10.35।।", iast: "bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasām aham|\nmāsānāṃ mārgaśīrṣo 'ham ṛtūnāṃ kusumākaraḥ||10.35||", english: "Of hymns, I am Brihatsama; of meters, I am Garatri; among months, I am Margasheersha (December); and I am Spring among seasons.", hindi: "सामवेद के गानों में मैं बृहत्साम हूँ, छन्दों में गायत्री छन्द हूँ, महीनों में मार्गशीर्ष हूँ, और ऋतुओं में पुष्पों से भरी वसन्त ऋतु हूँ।" },
                { devanagari: "द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।\nजयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्।।10.36।।", iast: "dyūtaṃ chalayatām asmi tejas tejasvinām aham|\njayo 'smi vyavasāyo 'smi sattvaṃ sattvavatām aham||10.36||", english: "I am the gambler's cheat and the splendor of the splendid; I am victory; I am effort; and I am the purity of the pure.", hindi: "मैं छल करने वालों का जूआ हूँ, तेजस्वियों का तेज हूँ; मैं विजय हूँ, उद्यम (दृढ़ निश्चय) हूँ, और सात्त्विक पुरुषों का सत्त्वगुण (पवित्रता) हूँ।" },
                { devanagari: "वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः।\nमुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः।।10.37।।", iast: "vṛṣṇīnāṃ vāsudevo 'smi pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ|\nmunīnām apyahaṃ vyāsaḥ kavīnām uśanā kaviḥ||10.37||", english: "I am Shri Krishna among the Vishnu-clan, Arjuna among the Pandavas, Vyasa among the saints, and Shukracharya among the sages.", hindi: "मैं वृष्णिवंशियों में वासुदेव (श्रीकृष्ण) हूँ, पाण्डवों में धनंजय (अर्जुन) हूँ, मुनियों में व्यास हूँ, और कवियों में शुक्राचार्य हूँ।" },
                { devanagari: "दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्।\nमौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्।।10.38।।", iast: "daṇḍo damayatām asmi nītir asmi jigīṣatām|\nmaunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatām aham||10.38||", english: "I am the scepter of rulers, the strategy of conquerors, the silence of mystery, and the wisdom of the wise.", hindi: "मैं दमन करने वालों का दण्ड हूँ, विजय चाहने वालों की नीति हूँ; गुप्त रखने योग्य रहस्यों में मौन हूँ, और ज्ञानियों का ज्ञान हूँ।" },
                { devanagari: "यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन।\nन तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्।।10.39।।", iast: "yac cāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tad aham arjuna|\nna tad asti vinā yat syān mayā bhūtaṃ carācaram||10.39||", english: "I am the seed of all beings, O Arjuna! No creature, moving or unmoving, can live without Me.", hindi: "हे अर्जुन! जो समस्त प्राणियों का बीज (मूल कारण) है, वह भी मैं ही हूँ; कोई भी चर अथवा अचर प्राणी ऐसा नहीं, जो मेरे बिना रह सके।" },
                { devanagari: "नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप।\nएष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया।।10.40।।", iast: "nānto 'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa|\neṣa tūddeśataḥ prokto vibhūter vistaro mayā||10.40||", english: "O Arjuna! The aspects of My divine life are endless; I have mentioned only a few as an example.", hindi: "हे परंतप (अर्जुन)! मेरी दिव्य विभूतियों का कोई अन्त नहीं है; यह तो मैंने अपनी विभूति का विस्तार केवल संक्षेप में, उदाहरणस्वरूप ही कहा है।" },
                { devanagari: "यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा।\nतत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम्।।10.41।।", iast: "yad yad vibhūtimat sattvaṃ śrīmad ūrjitam eva vā|\ntat tad evāvagaccha tvaṃ mama tejo ṃ'śasaṃbhavam||10.41||", english: "Whatever is glorious, excellent, beautiful, and mighty, be assured that it comes from a fragment of My splendor.", hindi: "जो-जो भी वस्तु विभूतियुक्त, ऐश्वर्ययुक्त, कान्तिमयी अथवा शक्तिसम्पन्न है, उस-उस को तुम मेरे ही तेज के एक अंश से उत्पन्न हुई समझो।" },
                { devanagari: "अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन।\nविष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्।।10.42।।", iast: "atha vā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna|\nviṣṭabhyāham idaṃ kṛtsnam ekāṃśena sthito jagat||10.42||", english: "But what is the use of all these details to you, O Arjuna? I sustain this universe with only a small part of Myself.", hindi: "अथवा हे अर्जुन! इस विस्तृत वर्णन को जानने से तुम्हें क्या प्रयोजन? मैं तो अपने एक ही अंश से इस समस्त जगत् को धारण करके स्थित हूँ।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde vibhūtiyogo nāma daśamo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 11,
            titleSanskrit: "विश्वरूपदर्शनयोग",
            titleEnglish: "Yoga through Beholding the Cosmic Form of God",
            verses: [
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nमदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्।\nयत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम।।11.1।।", iast: "arjuna uvāca\nmadanugrahāya paramaṃ guhyam adhyātmasaṃjñitam|\nyat tvayoktaṃ vacas tena moho 'yaṃ vigato mama||11.1||", english: "Arjuna said: My Lord! Your words concerning the Supreme Secret of Self, given for my blessing, have dispelled the illusions that surrounded me.", hindi: "अर्जुन बोले — हे भगवन्! आपने मुझ पर अनुग्रह करके अध्यात्म नामक जो परम गुह्य (अत्यन्त गोपनीय) ज्ञान कहा है, उससे मेरा यह मोह सर्वथा दूर हो गया है।" },
                { devanagari: "भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।\nत्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्।।11.2।।", iast: "bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā|\ntvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyam api cāvyayam||11.2||", english: "O Lord, whose eyes are like the lotus petal! You have described in detail the origin and dissolution of beings, and Your own Eternal Majesty.", hindi: "हे कमलनयन (श्रीकृष्ण)! प्राणियों की उत्पत्ति और प्रलय का वर्णन मैंने आपसे विस्तार से सुना है, तथा आपकी अविनाशी महिमा को भी जान लिया है।" },
                { devanagari: "एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर।\nद्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम।।11.3।।", iast: "evam etad yathāttha tvam ātmānaṃ parameśvara|\ndraṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṃ puruṣottama||11.3||", english: "I believe all as you have declared it. I now long to have a vision of your divine form, O Most High!", hindi: "हे परमेश्वर! आप अपने विषय में जैसा कह रहे हैं, वह ठीक वैसा ही है। फिर भी हे पुरुषोत्तम! मैं आपके उस ऐश्वर्यमय (दिव्य) रूप को प्रत्यक्ष देखना चाहता हूँ।" },
                { devanagari: "मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो।\nयोगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्।।11.4।।", iast: "manyase yadi tac chakyaṃ mayā draṣṭum iti prabho|\nyogeśvara tato me tvaṃ darśayā'tmānam avyayam||11.4||", english: "If you think it is possible for me to see it, show me, O Lord of Lords, your eternal self.", hindi: "हे प्रभो! यदि आप समझते हैं कि मैं उस रूप को देखने में समर्थ हूँ, तो हे योगेश्वर! आप मुझे अपना वह अविनाशी स्वरूप दिखाइए।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nपश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः।\nनानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च।।11.5।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\npaśya me pārtha rūpāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ|\nnānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca||11.5||", english: "Lord Shri Krishna replied: \"Behold, O Arjuna! My celestial forms, by the hundreds and thousands, various in kind, color, and shape.\"", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे पार्थ! अब तुम मेरे सैकड़ों-हज़ारों दिव्य रूपों को देखो, जो नाना प्रकार के, अनेक रंगों और आकृतियों वाले हैं।" },
                { devanagari: "पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा।\nबहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याऽश्चर्याणि भारत।।11.6।।", iast: "paśyādityān vasūn rudrān aśvinau marutas tathā|\nbahūny adṛṣṭapūrvāṇi paśyā'ścaryāṇi bhārata||11.6||", english: "Behold, thou seest the powers of Nature: fire, earth, wind, and sky; the sun, the heavens, the moon, the stars; all forces of vitality and healing; and the roving winds. Behold, thou seest the myriad wonders revealed to none but thee.", hindi: "हे भरतवंशी (अर्जुन)! आदित्यों, वसुओं, रुद्रों, दोनों अश्विनीकुमारों तथा मरुद्गणों को देखो; और इनके साथ ही उन अनेक आश्चर्यों को भी देखो, जो पहले कभी किसी ने नहीं देखे।" },
                { devanagari: "इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्।\nमम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि।।11.7।।", iast: "ihaikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram|\nmama dehe guḍākeśa yac cānyad draṣṭum icchasi||11.7||", english: "Here, living in Me, O Arjuna, behold the entire universe, both movable and immovable, and anything else you would like to see!", hindi: "हे गुडाकेश (अर्जुन)! इस समय तुम मेरे इस शरीर में एक ही स्थान पर स्थित चराचर सहित समस्त जगत् को देखो; और इसके अतिरिक्त जो कुछ भी देखना चाहो, उसे भी देख लो।" },
                { devanagari: "न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा।\nदिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्।।11.8।।", iast: "na tu māṃ śakyase draṣṭum anenaiva svacakṣuṣā|\ndivyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogam aiśvaram||11.8||", english: "Yet, since you cannot see Me with mortal eyes, behold, I give you divine sight. Now, see the glory of My sovereignty.", hindi: "परन्तु तुम मुझे अपने इन साधारण नेत्रों से नहीं देख सकोगे; इसलिए मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ — अब तुम मेरे ईश्वरीय योग (दिव्य सामर्थ्य) को देखो।" },
                { devanagari: "सञ्जय उवाच\nएवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः।\nदर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्।।11.9।।", iast: "sañjaya uvāca\nevam uktvā tato rājan mahāyogeśvaro hariḥ|\ndarśayām āsa pārthāya paramaṃ rūpam aiśvaram||11.9||", english: "Sanjaya continued: \"Having thus spoken, O King, the Lord Shri Krishna, the Almighty Prince of Wisdom, showed Arjuna the Supreme Form of the Great God.", hindi: "संजय ने कहा — हे राजन (धृतराष्ट्र)! इस प्रकार कहकर महायोगेश्वर भगवान् श्रीहरि ने अर्जुन को अपना परम ऐश्वर्यमय (विश्वरूप) दिखाया।" },
                { devanagari: "अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्।\nअनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्।।11.10।।", iast: "anekavaktranayanam anekādbhutadarśanam|\nanekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham||11.10||", english: "There were countless eyes, mouths, and innumerable mystic forms, with shining ornaments and flaming celestial weapons.", hindi: "उस रूप में अनेक मुख और नेत्र थे, अनेक अद्भुत दृश्य थे, अनेक दिव्य आभूषण थे, तथा हाथों में अनेक दिव्य शस्त्र उठाए हुए थे।" },
                { devanagari: "दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।\nसर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्।।11.11।।", iast: "divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam|\nsarvāścaryamayaṃ devam anantaṃ viśvatomukham||11.11||", english: "Crowned with heavenly garlands, clothed in shining garments, anointed with divine unguents, He showed Himself as the Resplendent One, Marvelous, Boundless, and Omnipresent.", hindi: "वह रूप दिव्य मालाओं और वस्त्रों को धारण किए हुए, दिव्य गन्ध से अनुलिप्त, सर्वथा आश्चर्यमय, अनन्त तथा सब ओर मुख वाला देदीप्यमान देव-स्वरूप था।" },
                { devanagari: "दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता।\nयदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः।।11.12।।", iast: "divi sūryasahasrasya bhaved yugapad utthitā|\nyadi bhāḥ sadṛśī sā syād bhāsas tasya mahātmanaḥ||11.12||", english: "Could a thousand suns blaze forth together, it would be but a faint reflection of the radiance of the Lord God.", hindi: "यदि आकाश में हज़ारों सूर्य एक साथ उदित हो उठें, तो उनका प्रकाश भी शायद उन महात्मा (विश्वरूप परमेश्वर) के तेज के समान हो।" },
                { devanagari: "तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा।\nअपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा।।11.13।।", iast: "tatraikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ pravibhaktam anekadhā|\napaśyad devadevasya śarīre pāṇḍavas tadā||11.13||", english: "In that vision, Arjuna saw the universe, with its manifold shapes, all embraced in one, its Supreme Lord.", hindi: "उस समय अर्जुन ने उन देवों के देव (श्रीकृष्ण) के शरीर में अनेक प्रकार से विभक्त, किन्तु एक ही स्थान पर स्थित सम्पूर्ण जगत् को देखा।" },
                { devanagari: "ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः।\nप्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत।।11.14।।", iast: "tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanañjayaḥ|\npraṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalir abhāṣata||11.14||", english: "Then, Arjuna, filled with awe, his hair standing on end, bowing his head, and clasping his hands in reverence, spoke to the Lord:", hindi: "तब आश्चर्य से भर उठे और रोमांचित हुए अर्जुन ने उस दिव्य रूप को सिर झुकाकर प्रणाम किया और हाथ जोड़कर इस प्रकार कहा।" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nपश्यामि देवांस्तव देव देहे\nसर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान्।\nब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ\nमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्।।11.15।।", iast: "arjuna uvāca\npaśyāmi devāṃs tava deva dehe\nsarvāṃs tathā bhūtaviśeṣasaṅghān|\nbrahmāṇam īśaṃ kamalāsanastha\nm ṛṣīṃś ca sarvān uragāṃś ca divyān||11.15||", english: "Arjuna said: O Almighty God! I see in You the powers of Nature, the various creatures of the world, the Progenitor on His lotus throne, the Sages, and the shining angels.", hindi: "अर्जुन बोले — हे देव! मैं आपके शरीर में समस्त देवताओं को, अनेक प्रकार के प्राणियों के समूहों को, कमल के आसन पर विराजमान सृष्टिकर्ता ब्रह्मा को, समस्त ऋषियों को तथा दिव्य सर्पों को देख रहा हूँ।" },
                { devanagari: "अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं\nपश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्।\nनान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं\nपश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप।।11.16।।", iast: "anekabāhūdaravaktranetraṃ\npaśyāmi tvāṃ sarvato 'nantarūpam|\nnāntaṃ na madhyaṃ na punas tavādiṃ\npaśyāmi viśveśvara viśvarūpa||11.16||", english: "I see You, infinite in form, with faces, eyes, and limbs everywhere; with no beginning, middle, or end. O You, Lord of the Universe, whose form is universal!", hindi: "हे विश्वेश्वर! हे विश्वरूप! मैं आपको सब ओर अनेक भुजाओं, उदरों, मुखों और नेत्रों वाला, अनन्त रूप वाला देख रहा हूँ; और आपके न आदि का, न मध्य का और न अन्त का ही दर्शन कर पा रहा हूँ।" },
                { devanagari: "किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च\nतेजोराशिं सर्वतोदीप्तिमन्तम्।\nपश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ता\nद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्।।11.17।।", iast: "kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca\ntejorāśiṃ sarvato dīptimantam|\npaśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantā\nd dīptānalārkadyutim aprameyam||11.17||", english: "I see you with the crown, the scepter, and the discus; a blaze of splendor. Scarcely can I gaze upon you, so radiant you are, glowing like a blazing fire, brilliant as the sun, immeasurable.", hindi: "मैं आपको मुकुट धारण किए हुए, गदा और चक्र लिए हुए, सब ओर से प्रकाशमान तेज की राशि के रूप में देख रहा हूँ; प्रज्वलित अग्नि और सूर्य के समान कान्ति वाले, अपरिमित तथा कठिनता से देखे जाने योग्य आपको देखना मेरे लिए दुष्कर है।" },
                { devanagari: "त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं\nत्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।\nत्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता\nसनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे।।11.18।।", iast: "tvam akṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ\ntvam asya viśvasya paraṃ nidhānam|\ntvam avyayaḥ śāśvatadharmagoptā\nsanātanas tvaṃ puruṣo mato me||11.18||", english: "You are imperishable, the only one worthy of being known, the priceless treasure-house of the universe, the immortal guardian of eternal life, and the everlasting spirit.", hindi: "आप ही जानने योग्य परम अक्षर (अविनाशी) ब्रह्म हैं, आप ही इस समस्त विश्व के परम आश्रय हैं; आप ही अविनाशी, सनातन धर्म के रक्षक तथा शाश्वत पुरुष हैं — ऐसा मेरा निश्चय है।" },
                { devanagari: "अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य\nमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्।\nपश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रम्\nस्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्।।11.19।।", iast: "anādimadhyāntamanantavīrya\nmanantabāhuṃ śaśisūryanetram|\npaśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktram\nsvatejasā viśvamidaṃ tapantam||11.19||", english: "Without beginning, without middle, and without end, infinite in power, with arms all-embracing, the sun and moon as Your eyes, Your face beaming with the fire of sacrifice, flooding the whole universe with light.", hindi: "मैं आपको आदि, मध्य और अन्त से रहित, अनन्त सामर्थ्य वाले, असंख्य भुजाओं वाले तथा चन्द्र और सूर्य रूपी नेत्रों वाले देख रहा हूँ; आपका मुख प्रज्वलित अग्नि के समान है और आप अपने तेज से इस सम्पूर्ण जगत् को तप्त कर रहे हैं।" },
                { devanagari: "द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि\nव्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः।\nदृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं\nलोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्।।11.20।।", iast: "dyāv āpṛthivyor idam antaraṃ hi\nvyāptaṃ tvayaikena diśaś ca sarvāḥ|\ndṛṣṭvā'dbhutaṃ rūpam ugraṃ tavedaṃ\nlokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman||11.20||", english: "Alone, you fill all the quarters of the sky, earth, and heaven, and the regions between. O Almighty Lord! Seeing your marvelous and awe-inspiring form, the spheres tremble with fear.", hindi: "हे महात्मन्! स्वर्ग और पृथ्वी के बीच का यह सम्पूर्ण अन्तराल तथा समस्त दिशाएँ केवल आप अकेले से ही व्याप्त हैं। आपके इस अद्भुत और उग्र रूप को देखकर तीनों लोक व्यथित (भयभीत) हो रहे हैं।" },
                { devanagari: "अमी हि त्वां सुरसङ्घाः विशन्ति\nकेचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति।\nस्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः\nस्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः।।11.21।।", iast: "amī hi tvāṃ surasaṅghāḥ viśanti\nkecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti|\nsvastītyuktvā maharṣisiddhasaṅghāḥ\nstuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ||11.21||", english: "The troops of celestial beings enter into You, some invoking You in fear, with folded palms; the great seers and adepts sing hymns to Your glory, saying, \"All hail!\"", hindi: "ये देवताओं के समूह आप में प्रवेश कर रहे हैं; कुछ भयभीत होकर हाथ जोड़े आपका स्तवन कर रहे हैं; और महर्षियों तथा सिद्धों के समूह ‘कल्याण हो’ ऐसा कहकर श्रेष्ठ स्तुतियों से आपकी वन्दना कर रहे हैं।" },
                { devanagari: "रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या\nविश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च।\nगन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा\nवीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे।।11.22।।", iast: "rudrādityā vasavo ye ca sādhyā\nviśve 'śvinau marutaś coṣmapāś ca|\ngandharvayakṣāsurasiddhasaṅghā\nvīkṣante tvāṃ vismitāś caiva sarve||11.22||", english: "The vital forces, major stars, fire, earth, air, sky, sun, heaven, moon, and planets; the angels, guardians of the universe, divine healers, winds, fathers, heavenly singers, and hosts of mammon-worshippers, demons, and saints are all amazed.", hindi: "रुद्र, आदित्य, वसु, साध्यगण, विश्वेदेव, दोनों अश्विनीकुमार, मरुद्गण, पितर तथा गन्धर्व, यक्ष, असुर और सिद्धों के समूह — ये सब विस्मित होकर आपको देख रहे हैं।" },
                { devanagari: "रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं\nमहाबाहो बहुबाहूरुपादम्।\nबहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं\nदृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्।।11.23।।", iast: "rūpaṃ mahat te bahuvaktranetraṃ\nmahābāho bahubāhūrupādam|\nbahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ\ndṛṣṭvā lokāḥ pravyathitās tathā'ham||11.23||", english: "Seeing Thy stupendous Form, O Most Mighty One, with its myriad faces, its innumerable eyes, limbs, and terrible jaws, I myself and all the worlds are overwhelmed with awe.", hindi: "हे महाबाहु! अनेक मुखों और नेत्रों वाले, अनेक भुजाओं, जंघाओं और चरणों वाले, अनेक उदरों वाले तथा अनेक विकराल दाँतों से भयंकर आपके इस विराट् रूप को देखकर समस्त लोक व्यथित हो रहे हैं, और वैसे ही मैं भी।" },
                { devanagari: "नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं\nव्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्।\nदृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा\nधृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो।।11.24।।", iast: "nabhaḥspṛśaṃ dīptam anekavarṇaṃ\nvyāttānanaṃ dīptaviśālanetram|\ndṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā\ndhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo||11.24||", english: "When I see You, touching the heavens, glowing with color, with open mouth and wide, fiery eyes, I am terrified. O my Lord! My courage and peace of mind abandon me.", hindi: "हे विष्णो! आकाश को छूते हुए, अनेक रंगों से देदीप्यमान, खुले मुख वाले तथा प्रज्वलित विशाल नेत्रों वाले आपको देखकर मेरा अन्तःकरण व्याकुल हो उठा है; मुझे न धैर्य मिल रहा है और न शान्ति।" },
                { devanagari: "दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि\nदृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि।\nदिशो न जाने न लभे च शर्म\nप्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.25।।", iast: "daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni\ndṛṣṭvaiva kālānalasannibhāni|\ndiśo na jāne na labhe ca śarma\nprasīda deveśa jagannivāsa||11.25||", english: "When I see Thy mouths with their fearful jaws, like glowing fires at the dissolution of creation, I lose all sense of place and find no rest. Be merciful, O Lord, in whom this universe abides!", hindi: "प्रलयकाल की अग्नि के समान धधकते हुए आपके विकराल दाँतों वाले मुखों को देखकर मुझे दिशाओं का ज्ञान नहीं रहा और न ही सुख-शान्ति मिल रही है। हे देवेश! हे जगन्निवास (जगत् के आश्रय)! प्रसन्न होइए।" },
                { devanagari: "अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः\nसर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः।\nभीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथाऽसौ\nसहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः।।11.26।।", iast: "amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ\nsarve sahaivāvanipālasaṅghaiḥ|\nbhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathā'sau\nsahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ||11.26||", english: "All these sons of Dhritarashtra, along with the hosts of princes, Bheeshma, Drona, and Karna, as well as the other warrior chiefs on our side;", hindi: "धृतराष्ट्र के ये समस्त पुत्र, उनके साथ राजाओं के समूह, तथा भीष्म, द्रोण और कर्ण (सूतपुत्र) — हमारी ओर के प्रमुख योद्धाओं सहित ये सब —" },
                { devanagari: "वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति\nदंष्ट्राकरालानि भयानकानि।\nकेचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु\nसंदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः।।11.27।।", iast: "vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti\ndaṃṣṭrākarālāni bhayānakāni|\nkecid vilagnā daśanāntareṣu\nsaṃdṛśyante cūrṇitair uttamāṅgaiḥ||11.27||", english: "See them all rushing headlong into Thy mouths, with terrible tusks, horrible to behold. Some are mangled between Thy jaws, with their heads crushed to atoms.", hindi: "विकराल दाँतों वाले आपके भयानक मुखों में बड़े वेग से प्रवेश कर रहे हैं; उनमें से कुछ तो आपके दाँतों के बीच फँसे हुए चूर-चूर हुए सिरों के साथ दिखाई दे रहे हैं।" },
                { devanagari: "यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः\nसमुद्रमेवाभिमुखाः द्रवन्ति।\nतथा तवामी नरलोकवीरा\nविशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति।।11.28।।", iast: "yathā nadīnāṃ bahavo'mbuvegāḥ\nsamudramevābhimukhāḥ dravanti|\ntathā tavāmī naralokavīrā\nviśanti vaktrāṇyabhivijvalanti||11.28||", english: "As rivers in flood surge furiously towards the ocean, so these heroes, the greatest among men, fling themselves into Thy flaming mouths.", hindi: "जैसे नदियों के अनेक जलप्रवाह वेग से समुद्र की ओर ही दौड़ते हैं, वैसे ही मनुष्यलोक के ये वीर आपके प्रज्वलित मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।" },
                { devanagari: "यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा\nविशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः।\nतथैव नाशाय विशन्ति लोका\nस्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः।।11.29।।", iast: "yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṅgā\nviśanti nāśāya samṛddhavegāḥ|\ntathaiva nāśāya viśanti lokā\ns tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ||11.29||", english: "As moths impetuously fly towards the flame, only to be killed, so these men rush into Your mouths to court their own destruction.", hindi: "जैसे पतंगे अपने नाश के लिए बड़े वेग से प्रज्वलित अग्नि में कूद पड़ते हैं, वैसे ही ये सब लोग भी अपने विनाश के लिए बड़े वेग से आपके मुखों में प्रवेश कर रहे हैं।" },
                { devanagari: "लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ता\nल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः।\nतेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं\nभासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो।।11.30।।", iast: "lelihyase grasamānaḥ samantā\nl lokān samagrān vadanair jvaladbhiḥ|\ntejobhir āpūrya jagat samagraṃ\nbhāsas tavogrāḥ pratapanti viṣṇo||11.30||", english: "You seem to swallow up the worlds, lapping them in flame. Your glory fills the universe. Your fierce rays beat down upon it irresistibly.", hindi: "हे विष्णो! आप अपने प्रज्वलित मुखों से सब ओर के समस्त लोकों को ग्रसते हुए बार-बार चाट रहे हैं; आपका उग्र तेज सम्पूर्ण जगत् को परिपूर्ण करके उसे तपा रहा है।" },
                { devanagari: "आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो\nनमोऽस्तु ते देववर प्रसीद।\nविज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं\nन हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्।।11.31।।", iast: "ākhyāhi me ko bhavān ugrarūpo\nnamo 'stu te devavara prasīda|\nvijñātum icchāmi bhavantam ādyaṃ\nna hi prajānāmi tava pravṛttim||11.31||", english: "Tell me then, who are You, who wears this dreadful form? I bow before You, O Mighty One! Have mercy, I pray, and let me see You as You were at first. I do not know what Your intentions are.", hindi: "मुझे बताइए कि इतने उग्र रूप वाले आप कौन हैं? हे देवश्रेष्ठ! आपको नमस्कार हो; प्रसन्न होइए। मैं आदिपुरुष आपको भली-भाँति जानना चाहता हूँ, क्योंकि आपकी इस प्रवृत्ति (कर्म-व्यापार) को मैं नहीं समझ पा रहा हूँ।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nकालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो\nलोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः।\nऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे\nयेऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः।।11.32।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nkālo 'smi lokakṣayakṛt pravṛddho\nlokān samāhartum iha pravṛttaḥ|\nṛte 'pi tvāṃ na bhaviṣyanti sarve\nye 'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ||11.32||", english: "Lord Shri Krishna replied: I have shown myself to you as the Destroyer who lays waste the world and whose purpose is destruction. In spite of your efforts, all these warriors gathered for battle shall not escape death.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — मैं लोकों का संहार करने वाला बढ़ा हुआ काल हूँ, और इस समय इन लोकों का नाश करने में प्रवृत्त हूँ। शत्रुसेना में स्थित ये समस्त योद्धा तुम्हारे युद्ध किए बिना भी जीवित नहीं रहेंगे।" },
                { devanagari: "तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व\nजित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम्।\nमयैवैते निहताः पूर्वमेव\nनिमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्।।11.33।।", iast: "tasmāt tvam uttiṣṭha yaśo labhasva\njitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham|\nmayaivaite nihatāḥ pūrvam eva\nnimittamātraṃ bhava savyasācin||11.33||", english: "Then gird up your loins and conquer. Subdue your foes and enjoy the kingdom in prosperity. I have already doomed them. Be thou my instrument, Arjuna!", hindi: "इसलिए तुम उठो और यश प्राप्त करो; शत्रुओं को जीतकर समृद्ध राज्य का भोग करो। ये सब तो मेरे द्वारा पहले ही मारे जा चुके हैं; हे सव्यसाची (अर्जुन)! तुम तो केवल निमित्तमात्र बन जाओ।" },
                { devanagari: "द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च\nकर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान्।\nमया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा\nयुध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्।।11.34।।", iast: "droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca\nkarṇaṃ tathā'nyān api yodhavīrān|\nmayā hatāṃs tvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā\nyudhyasva jetāsi raṇe sapatnān||11.34||", english: "Drona, Bheeshma, Jayadratha, Karna, and other brave warriors - I have condemned them all. Destroy them; fight without fear. Your foes shall be crushed.\"", hindi: "द्रोण, भीष्म, जयद्रथ, कर्ण तथा अन्य वीर योद्धा — ये सब मेरे द्वारा पहले ही मारे जा चुके हैं; तुम इन्हें मारो और व्यथित मत होओ। युद्ध करो; तुम रण में अपने शत्रुओं को अवश्य जीतोगे।" },
                { devanagari: "सञ्जय उवाच\nएतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य\nकृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी।\nनमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं\nसगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य।।11.35।।", iast: "sañjaya uvāca\netac chrutvā vacanaṃ keśavasya\nkṛtāñjalir vepamānaḥ kirīṭī|\nnamaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ\nsagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya||11.35||", english: "Sanjaya continued: \"Having heard these words from the Lord Shri Krishna, the Prince Arjuna, with folded hands trembling, prostrated himself and with a choked voice, bowing down again and again, and overwhelmed with awe, once more addressed the Lord.", hindi: "संजय ने कहा — श्रीकृष्ण (केशव) के इन वचनों को सुनकर मुकुटधारी अर्जुन ने हाथ जोड़कर, काँपते हुए और अत्यन्त भयभीत होकर नमस्कार किया; और फिर गद्गद वाणी से प्रणाम करते हुए श्रीकृष्ण से इस प्रकार कहा।" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nस्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या\nजगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च।\nरक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति\nसर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः।।11.36।।", iast: "arjuna uvāca\nsthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā\njagat prahṛṣyaty anurajyate ca|\nrakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti\nsarve namasyanti ca siddhasaṅghāḥ||11.36||", english: "Arjuna said: My Lord! It is natural for the world to revel and rejoice when singing praises of Your glory; the demons fly in fear and the saints offer You their salutations.", hindi: "अर्जुन बोले — हे हृषीकेश! यह उचित ही है कि आपकी कीर्ति का गान करते हुए संसार हर्षित होता है और आप में अनुरक्त (प्रेममग्न) होता है; राक्षस भयभीत होकर दिशाओं में भाग जाते हैं और समस्त सिद्धगण आपको प्रणाम करते हैं।" },
                { devanagari: "कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्\nगरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे।\nअनन्त देवेश जगन्निवास\nत्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्।।11.37।।", iast: "kasmāc ca te na nameran mahātman\ngarīyase brahmaṇo 'py ādikartre|\nananta deveśa jagannivāsa\ntvam akṣaraṃ sadasat tat paraṃ yat||11.37||", english: "How else should they do? O Supreme Self, greater than the powers of creation, the first cause, infinite, the Lord of Lords, the home of the universe, imperishable, being and non-being, yet transcending both.", hindi: "हे महात्मन्! ये आपको नमस्कार क्यों न करें? आप तो ब्रह्मा से भी श्रेष्ठ और सृष्टि के आदिकर्ता हैं। हे अनन्त! हे देवेश! हे जगन्निवास! आप ही अक्षर ब्रह्म हैं, आप ही सत् और असत् हैं, और इन दोनों से परे जो कुछ है, वह भी आप ही हैं।" },
                { devanagari: "त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण\nस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।\nवेत्तासि वेद्यं च परं च धाम\nत्वया ततं विश्वमनन्तरूप।।11.38।।", iast: "tvam ādidevaḥ puruṣaḥ purāṇa\ns tvam asya viśvasya paraṃ nidhānam|\nvettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma\ntvayā tataṃ viśvam anantarūpa||11.38||", english: "You are the Primal God, the Ancient One, the Supreme Abode of this universe, the Knower, the Knowledge, and the Final Home. You fill everything. Your form is infinite.", hindi: "आप ही आदिदेव हैं, सनातन पुरुष हैं, तथा इस विश्व के परम आश्रय हैं; आप ही जानने वाले हैं, जानने योग्य हैं और परमधाम भी आप ही हैं। हे अनन्तरूप! आपसे ही यह सम्पूर्ण विश्व व्याप्त है।" },
                { devanagari: "वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः\nप्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च।\nनमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः\nपुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते।।11.39।।", iast: "vāyur yamo 'gnir varuṇaḥ śaśāṅkaḥ\nprajāpatis tvaṃ prapitāmahaś ca|\nnamo namas te 'stu sahasrakṛtvaḥ\npunaś ca bhūyo 'pi namo namas te||11.39||", english: "You are the wind, you are death, you are the fire, the water, the moon, the father, and the grandfather. Honor and glory to you a thousand and a thousand times! Again and again, salutations to you, O my Lord!", hindi: "आप ही वायु, यमराज, अग्नि, वरुण और चन्द्रमा हैं; आप ही प्रजापति तथा सबके आदि पितामह हैं। आपको हज़ारों बार नमस्कार हो, और फिर भी बार-बार नमस्कार हो।" },
                { devanagari: "नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते\nनमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व।\nअनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं\nसर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः।।11.40।।", iast: "namaḥ purastād atha pṛṣṭhatas te\nnamo 'stu te sarvata eva sarva|\nanantavīryāmitavikramas tvaṃ\nsarvaṃ samāpnoṣi tato 'si sarvaḥ||11.40||", english: "Salutations to Thee in front and on all sides, Thou who encompasseth me round about. Thy power is infinite; Thy majesty immeasurable; Thou upholdest all things; indeed, Thou Thyself art All.", hindi: "हे सर्वस्वरूप! आपको आगे से और पीछे से नमस्कार हो; सब ओर से आपको नमस्कार हो। आप अनन्त सामर्थ्य और अपरिमित पराक्रम वाले हैं; आप सब कुछ व्याप्त किए हुए हैं, इसलिए आप ही सर्वस्व हैं।" },
                { devanagari: "सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं\nहे कृष्ण हे यादव हे सखेति।\nअजानता महिमानं तवेदं\nमया प्रमादात्प्रणयेन वापि।।11.41।।", iast: "sakheti matvā prasabhaṃ yad uktaṃ\nhe kṛṣṇa he yādava he sakheti|\najānatā mahimānaṃ tavedaṃ\nmayā pramādāt praṇayena vāpi||11.41||", english: "Whatever I have said to you in rashness, taking you only as a friend and addressing you as “O Krishna! O Yadava! O Friend!” in thoughtless familiarity, without understanding your greatness;", hindi: "आपकी इस महिमा को न जानते हुए, आपको केवल अपना सखा मानकर, प्रमादवश अथवा प्रेमवश मैंने जो कुछ हठपूर्वक ‘हे कृष्ण! हे यादव! हे सखा!’ कहकर सम्बोधित किया —" },
                { devanagari: "यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि\nविहारशय्यासनभोजनेषु।\nएकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं\nतत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्।।11.42।।", iast: "yac cāvahāsārtham asatkṛto 'si\nvihāraśayyāsanabhojaneṣu|\neko 'tha vāpy acyuta tatsamakṣaṃ\ntat kṣāmaye tvām aham aprameyam||11.42||", english: "Whatever insults I have offered to You in jest, in sport, in repose, in conversation, or at a banquet, alone or in a crowd, I ask for Your forgiveness for them all, O You Who are without equal!", hindi: "और हे अच्युत! विहार, शय्या, आसन तथा भोजन के समय, अकेले में अथवा दूसरों के सामने, हँसी-मज़ाक में मैंने जो आपका अनादर किया — हे अप्रमेय (अपरिमित)! उन सब अपराधों के लिए मैं आपसे क्षमा माँगता हूँ।" },
                { devanagari: "पितासि लोकस्य चराचरस्य\nत्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान्।\nन त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो\nलोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव।।11.43।।", iast: "pitāsi lokasya carācarasya\ntvam asya pūjyaś ca gurur garīyān|\nna tvatsamo 'sty abhyadhikaḥ kuto 'nyo\nlokatraye 'py apratimaprabhāva||11.43||", english: "For you are the Father of all things movable and immovable, the Worshipful, the Master of Masters! In all the worlds, there is none equal to you; how then could there be one superior, O you who stand alone, Supreme?", hindi: "आप इस चराचर जगत् के पिता हैं, परम पूज्य हैं तथा गुरुओं के भी महान् गुरु हैं। हे अप्रतिम प्रभाव वाले! तीनों लोकों में आपके समान दूसरा कोई नहीं है, फिर आपसे बढ़कर तो कोई कैसे हो सकता है?" },
                { devanagari: "तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं\nप्रसादये त्वामहमीशमीड्यम्।\nपितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः\nप्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्।।11.44।।", iast: "tasmāt praṇamya praṇidhāya kāyaṃ\nprasādaye tvām aham īśam īḍyam|\npiteva putrasya sakheva sakhyuḥ\npriyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum||11.44||", english: "Therefore, I prostrate myself before You, O Lord! Most Adorable! I salute You, and I ask for Your blessing. Only You can be trusted to bear with me, like a father to a son, like a friend to a friend, and like a lover to his beloved.", hindi: "इसलिए मैं अपने शरीर को भली-भाँति झुकाकर प्रणाम करता हूँ और स्तुति के योग्य आप ईश्वर को प्रसन्न करना चाहता हूँ। हे देव! जैसे पिता पुत्र के, सखा सखा के और प्रेमी अपने प्रिय के अपराध सह लेता है, वैसे ही आप मेरे अपराधों को सहन करने की कृपा करें।" },
                { devanagari: "अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा\nभयेन च प्रव्यथितं मनो मे।\nतदेव मे दर्शय देव रूपं\nप्रसीद देवेश जगन्निवास।।11.45।।", iast: "adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito 'smi dṛṣṭvā\nbhayena ca pravyathitaṃ mano me|\ntad eva me darśaya deva rūpaṃ\nprasīda deveśa jagannivāsa||11.45||", english: "I rejoice that I have seen what no man has ever seen before; yet, O Lord! I am overwhelmed with fear. Please take on the form I know. Be merciful, O Lord! You who are the home of the entire universe.", hindi: "पहले कभी न देखे गए इस रूप को देखकर मैं हर्षित हूँ, किन्तु मेरा मन भय से व्याकुल भी हो उठा है। इसलिए हे देव! आप मुझे अपना वही (पूर्व) रूप दिखाइए। हे देवेश! हे जगन्निवास! प्रसन्न होइए।" },
                { devanagari: "किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त\nमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव।\nतेनैव रूपेण चतुर्भुजेन\nसहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते।।11.46।।", iast: "kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahasta\nm icchāmi tvāṃ draṣṭum ahaṃ tathaiva|\ntenaiva rūpeṇa caturbhujena\nsahasrabāho bhava viśvamūrte||11.46||", english: "I long to see Thee as Thou wert before, with the crown, the scepter, and the discus in Thy hands; in Thy other form, with Thy four hands, O Thou whose arms are countless and whose forms are infinite.", hindi: "मैं आपको पहले की भाँति ही मुकुट धारण किए हुए, हाथों में गदा और चक्र लिए हुए देखना चाहता हूँ। हे सहस्रबाहु! हे विश्वमूर्ते! आप उसी चतुर्भुज रूप में प्रकट हो जाइए।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nमया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं\nरूपं परं दर्शितमात्मयोगात्।\nतेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं\nयन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्।।11.47।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nmayā prasannena tavārjunedaṃ\nrūpaṃ paraṃ darśitam ātmayogāt|\ntejomayaṃ viśvam anantam ādyaṃ\nyan me tvad anyena na dṛṣṭapūrvam||11.47||", english: "Lord Shri Krishna replied: My beloved friend! It is only through My grace and power that you have been able to see this vision of splendour, the Universal, the Infinite, the Original. Never has it been seen by anyone else.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे अर्जुन! मैंने प्रसन्न होकर अपनी योगशक्ति से तुम्हें यह परम तेजोमय, सर्वव्यापी, अनन्त और आदिस्वरूप दिखाया है; तुमसे पहले इसे और किसी ने नहीं देखा।" },
                { devanagari: "न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै\nर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः।\nएवंरूपः शक्य अहं नृलोके\nद्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर।।11.48।।", iast: "na vedayajñādhyayanair na dānai\nr na ca kriyābhir na tapobhir ugraiḥ|\nevaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke\ndraṣṭuṃ tvad anyena kurupravīra||11.48||", english: "It is not possible for man on earth to see what thou hast seen, O thou foremost hero of the Kuru-clan, through study of the scriptures, sacrifice or gift, ritual or rigorous austerity!", hindi: "हे कुरुश्रेष्ठ वीर (अर्जुन)! इस मनुष्यलोक में तुम्हारे अतिरिक्त और कोई भी न वेद-यज्ञ के अध्ययन से, न दान से, न शुभ कर्मों से और न ही उग्र तपस्या से मुझे इस रूप में देख सकता है।" },
                { devanagari: "मा ते व्यथा मा च विमूढभावो\nदृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम्।\nव्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं\nतदेव मे रूपमिदं प्रपश्य।।11.49।।", iast: "mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo\ndṛṣṭvā rūpaṃ ghoram īdṛṅ mamedam|\nvyapetabhīḥ prītamanāḥ punas tvaṃ\ntad eva me rūpam idaṃ prapaśya||11.49||", english: "Do not be afraid or confused by the terrible vision. Put away your fear and, with a joyful mind, see Me again in My usual form.", hindi: "मेरे इस घोर रूप को देखकर तुम्हें न तो व्यथा होनी चाहिए और न ही मूढ़ता (घबराहट)। तुम भय छोड़कर प्रसन्न मन से फिर से मेरे उसी (पूर्व) रूप को देखो।" },
                { devanagari: "सञ्जय उवाच\nइत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा\nस्वकं रूपं दर्शयामास भूयः।\nआश्वासयामास च भीतमेनं\nभूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा।।11.50।।", iast: "sañjaya uvāca\nity arjunaṃ vāsudevas tathoktvā\nsvakaṃ rūpaṃ darśayām āsa bhūyaḥ|\nāśvāsayām āsa ca bhītam enaṃ\nbhūtvā punaḥ saumyavapur mahātmā||11.50||", english: "Sanjaya continued: \"Having thus spoken to Arjuna, Lord Shri Krishna showed Himself again in His accustomed form; and the Mighty Lord, in gentle tones, softly consoled him who had recently trembled with fear.", hindi: "संजय ने कहा — अर्जुन से इस प्रकार कहकर वासुदेव श्रीकृष्ण ने फिर अपना (पूर्व) रूप दिखाया; और सौम्य रूप धारण करके उन महात्मा ने भयभीत हुए अर्जुन को आश्वासन दिया।" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nदृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तवसौम्यं जनार्दन।\nइदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः।।11.51।।", iast: "arjuna uvāca\ndṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana|\nidānīm asmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ||11.51||", english: "Arjuna said: Seeing You in Your gentle human form, my Lord, I am myself again, calm once more.", hindi: "अर्जुन बोले — हे जनार्दन! आपके इस सौम्य मनुष्य-रूप को देखकर अब मैं स्वस्थचित्त होकर अपनी स्वाभाविक स्थिति को प्राप्त हो गया हूँ।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nसुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम।\nदेवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः।।11.52।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nsudurdarśam idaṃ rūpaṃ dṛṣṭavān asi yan mama|\ndevā apy asya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ||11.52||", english: "Lord Shri Krishna replied: It is difficult to see the vision of Me that thou hast seen. Even the most powerful have longed for it in vain.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — मेरा यह रूप, जिसे तुमने देखा है, अत्यन्त दुर्लभ है; देवता भी सदा इस रूप के दर्शन की लालसा रखते हैं।" },
                { devanagari: "नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया।\nशक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा।।11.53।।", iast: "nāhaṃ vedair na tapasā na dānena na cejyayā|\nśakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavān asi māṃ yathā||11.53||", english: "It is not possible to see Me as you have done through studying the scriptures, performing austerities, giving gifts, or making sacrifices.", hindi: "तुमने जैसे मुझे देखा है, उस रूप में मुझे न वेदों से, न तप से, न दान से और न यज्ञ से ही देखा जा सकता है।" },
                { devanagari: "भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन।\nज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप।।11.54।।", iast: "bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṃvidho 'rjuna|\njñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa||11.54||", english: "Only through tireless devotion can I be seen and known; only in this way can a person become one with Me, O Arjuna!", hindi: "हे परंतप अर्जुन! किन्तु अनन्य (एकनिष्ठ) भक्ति के द्वारा ही मुझे इस रूप में यथार्थ रूप से जाना, देखा और मुझमें प्रवेश किया जा सकता है।" },
                { devanagari: "मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।\nनिर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव।।11.55।।", iast: "matkarmakṛn matparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ|\nnirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa mām eti pāṇḍava||11.55||", english: "He who does every action for My sake, to whom I am the final goal, who loves Me alone and hates no one—O My dearest son, only he can realize Me!", hindi: "हे पाण्डव! जो मनुष्य मेरे लिए ही सब कर्म करता है, मुझे ही परम लक्ष्य मानता है, मेरा भक्त है, आसक्ति से रहित है और समस्त प्राणियों के प्रति वैरभाव से रहित है — वही मुझे प्राप्त होता है।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde viśvarūpadarśanayogo nāma ekādaśo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 12,
            titleSanskrit: "भक्तियोग",
            titleEnglish: "The Yoga of Devotion",
            verses: [
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nएवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते।\nयेचाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः।।12.1।।", iast: "arjuna uvāca\nevaṃ satatayuktā ye bhaktās tvāṃ paryupāsate|\nye cāpy akṣaram avyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ||12.1||", english: "Arjuna asked, \"My Lord, which are the better devotees who worship You: those who try to know You as a Personal God, or those who worship You as Impersonal and Indestructible?\"", hindi: "अर्जुन बोले — हे प्रभो! जो भक्त इस प्रकार निरन्तर आपसे युक्त रहकर सगुण रूप में आपकी उपासना करते हैं, और जो अविनाशी एवं निराकार (अव्यक्त) ब्रह्म की उपासना करते हैं — इन दोनों में से योग को भली प्रकार जानने वाले श्रेष्ठ कौन हैं?" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nमय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते।\nश्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः।।12.2।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nmayy āveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate|\nśraddhayā parayopetās te me yuktatamā matāḥ||12.2||", english: "Lord Shri Krishna replied: Those who keep their minds fixed on Me, who worship Me always with unwavering faith and concentration, are the very best.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — जो अपने मन को मुझमें भलीभाँति लगाकर, सदा मुझसे युक्त रहकर तथा परम श्रद्धा से युक्त होकर मेरी उपासना करते हैं, उन्हें मैं योगियों में सर्वश्रेष्ठ मानता हूँ।" },
                { devanagari: "ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते।\nसर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्।।12.3।।", iast: "ye tv akṣaram anirdeśyam avyaktaṃ paryupāsate|\nsarvatragam acintyaṃ ca kūṭastham acalaṃ dhruvam||12.3||", english: "Those who worship Me as the Indestructible, the Undefinable, the Omnipresent, the Unthinkable, the Primal, the Immutable, and the Eternal;", hindi: "किन्तु जो उस अविनाशी, अनिर्वचनीय (वाणी से न कही जा सकने वाली), निराकार, सर्वव्यापी, अचिन्त्य (मन से न सोची जा सकने वाली), कूटस्थ (निर्विकार), अचल तथा सनातन ब्रह्म की उपासना करते हैं —" },
                { devanagari: "संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः।\nते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः।।12.4।।", iast: "saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ|\nte prāpnuvanti mām eva sarvabhūtahite ratāḥ||12.4||", english: "Subduing their senses, viewing all conditions of life with an equal eye, and working for the welfare of all beings, they assuredly come to Me.", hindi: "वे अपनी समस्त इन्द्रियों को भलीभाँति वश में करके, सर्वत्र समबुद्धि रखते हुए तथा सब प्राणियों के हित में रत रहते हुए मुझे ही प्राप्त होते हैं।" },
                { devanagari: "क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्।\nअव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते।।12.5।।", iast: "kleśo 'dhikataras teṣām avyaktāsaktacetasām|\navyaktā hi gatir duḥkhaṃ dehavadbhir avāpyate||12.5||", english: "But they who fix their attention on the Absolute and Impersonal encounter greater hardships, for it is difficult for those who have a body to realize Me as without one.", hindi: "किन्तु जिनका चित्त उस अव्यक्त (निराकार) में आसक्त है, उन्हें अधिक क्लेश उठाना पड़ता है; क्योंकि देहधारियों के लिए अव्यक्त की वह गति बड़े कष्ट से प्राप्त होती है।" },
                { devanagari: "ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः।\nअनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते।।12.6।।", iast: "ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ|\nananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate||12.6||", english: "Verily, those who surrender their actions to Me, who contemplate Me, worship Me, and meditate on Me alone, with no thought other than Me.", hindi: "परन्तु जो अपने समस्त कर्म मुझे अर्पित करके, मुझे ही परम लक्ष्य मानकर, अनन्य योग से मेरा ही ध्यान करते हुए मेरी उपासना करते हैं —" },
                { devanagari: "तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्।\nभवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्।।12.7।।", iast: "teṣām ahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt|\nbhavāmi na cirāt pārtha mayy āveśitacetasām||12.7||", english: "O Arjuna! I rescue them from the ocean of life and death, for their minds are fixed upon Me.", hindi: "हे पार्थ (पृथापुत्र अर्जुन)! जिनका चित्त मुझमें ही लीन है, उन भक्तों का मैं शीघ्र ही मृत्यु रूपी संसार-सागर से उद्धार करने वाला बन जाता हूँ।" },
                { devanagari: "मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय।\nनिवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः।।12.8।।", iast: "mayy eva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya|\nnivasiṣyasi mayy eva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ||12.8||", english: "Then let your mind cling only to Me, let your intellect abide in Me; and without doubt, you will live hereafter in Me alone.", hindi: "अतः तू अपने मन को मुझमें ही स्थिर कर और अपनी बुद्धि को भी मुझमें ही लगा दे; तब इसके पश्चात तू निःसन्देह मुझमें ही निवास करेगा।" },
                { devanagari: "अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्।\nअभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय।।12.9।।", iast: "atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram|\nabhyāsayogena tato mām icchāptuṃ dhanañjaya||12.9||", english: "But if you cannot fix your mind firmly on Me, then, my beloved friend, try to do so through constant practice.", hindi: "हे धनञ्जय (अर्जुन)! यदि तू अपने चित्त को मुझमें स्थिर रूप से नहीं लगा सकता, तो अभ्यासयोग के द्वारा मुझे प्राप्त करने की इच्छा कर।" },
                { devanagari: "अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव।\nमदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि।।12.10।।", iast: "abhyāse 'py asamartho 'si matkarmaparamo bhava|\nmadartham api karmāṇi kurvan siddhim avāpsyasi||12.10||", english: "And if you are not strong enough to practice concentration, then devote yourself to My service, do all your acts for My sake, and you will still attain the goal.", hindi: "यदि तू अभ्यास में भी असमर्थ है, तो मेरे लिए कर्म करने को ही परम साधन बना ले; मेरे निमित्त कर्म करता हुआ भी तू सिद्धि को प्राप्त कर लेगा।" },
                { devanagari: "अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः।\nसर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्।।12.11।।", iast: "athaitad apy aśakto 'si kartuṃ madyogam āśritaḥ|\nsarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān||12.11||", english: "And if thou art too weak to do even this, then seek refuge in union with Me, and with perfect self-control renounce the fruits of thy actions.", hindi: "और यदि मेरे इस योग का आश्रय लेकर इतना भी करने में तू असमर्थ है, तो मन को वश में करके अपने समस्त कर्मों के फल का त्याग कर दे।" },
                { devanagari: "श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते।\nध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्।।12.12।।", iast: "śreyo hi jñānam abhyāsāj jñānād dhyānaṃ viśiṣyate|\ndhyānāt karmaphalatyāgas tyāgāc chāntir anantaram||12.12||", english: "Knowledge is superior to blind action, meditation is superior to knowledge, renunciation of the fruit of action is superior to meditation, and peace follows from renunciation.", hindi: "विवेकहीन अभ्यास की अपेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ है, ज्ञान से ध्यान श्रेष्ठ है, ध्यान से कर्मफल का त्याग श्रेष्ठ है; और ऐसे त्याग से तत्काल ही परम शान्ति प्राप्त होती है।" },
                { devanagari: "अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।\nनिर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी।।12.13।।", iast: "adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca|\nnirmamo nirahaṅkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī||12.13||", english: "He who is incapable of hatred towards any being, who is kind and compassionate, free from selfishness, without pride, equable in pleasure and pain, and forgiving—", hindi: "जो किसी भी प्राणी से द्वेष नहीं करता, सबके प्रति मैत्रीभाव तथा करुणा रखता है, ममता और अहंकार से रहित है, सुख-दुःख में समान रहता है तथा क्षमाशील है —" },
                { devanagari: "सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः।\nमय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः।।12.14।।", iast: "santuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ|\nmayy arpitamanobuddhir yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ||12.14||", english: "Always content, self-centered, self-controlled, resolute, with mind and reason dedicated to Me, such a devotee of Mine is beloved to Me.", hindi: "जो सदा सन्तुष्ट रहता है, मन तथा इन्द्रियों को वश में रखने वाला योगी है, दृढ़ निश्चय वाला है, और जिसने अपना मन तथा बुद्धि मुझे अर्पित कर दी है — ऐसा मेरा भक्त मुझे प्रिय है।" },
                { devanagari: "यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः।\nहर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः।।12.15।।", iast: "yasmān nodvijate loko lokān nodvijate ca yaḥ|\nharṣāmarṣabhayodvegair mukto yaḥ sa ca me priyaḥ||12.15||", english: "He who does not harm the world, and whom the world cannot harm, who is not carried away by any impulse of joy, anger, or fear; such a one is My beloved.", hindi: "जिससे कोई प्राणी उद्विग्न नहीं होता, और जो स्वयं भी किसी प्राणी से उद्विग्न नहीं होता, तथा जो हर्ष, क्रोध, भय एवं उद्वेग से मुक्त है — वह भी मुझे प्रिय है।" },
                { devanagari: "अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः।\nसर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः।।12.16।।", iast: "anapekṣaḥ śucir dakṣa udāsīno gatavyathaḥ|\nsarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ||12.16||", english: "He who expects nothing, is pure, watchful, indifferent, unruffled, and renounces all initiative—such a one is My beloved.", hindi: "जो किसी अपेक्षा (इच्छा) से रहित है, भीतर-बाहर से पवित्र है, कार्यकुशल है, उदासीन (पक्षपातरहित), व्यथारहित तथा सब कर्मों के आरम्भ के अभिमान का त्यागी है — ऐसा मेरा भक्त मुझे प्रिय है।" },
                { devanagari: "यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति।\nशुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः।।12.17।।", iast: "yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati|\nśubhāśubhaparityāgī bhaktimān yaḥ sa me priyaḥ||12.17||", english: "He who is beyond joy and hate, who neither laments nor desires, to whom good and evil fortunes are the same, such a one is beloved to Me.", hindi: "जो न हर्षित होता है, न द्वेष करता है, न शोक करता है और न किसी वस्तु की कामना करता है, तथा जो शुभ और अशुभ दोनों का परित्याग कर देता है — ऐसा भक्तियुक्त पुरुष मुझे प्रिय है।" },
                { devanagari: "समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।\nशीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः।।12.18।।", iast: "samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ|\nśītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ||12.18||", english: "He to whom friend and foe are alike, who welcomes equally honor and dishonor, heat and cold, pleasure and pain, and who is enamored of nothing—", hindi: "जो शत्रु और मित्र में, तथा मान और अपमान में समान रहता है, जो सर्दी-गर्मी और सुख-दुःख में समभाव रखता है तथा आसक्ति से रहित है —" },
                { devanagari: "तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येनकेनचित्।\nअनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः।।12.19।।", iast: "tulyanindāstutir maunī santuṣṭo yena kenacit|\naniketaḥ sthiramatir bhaktimān me priyo naraḥ||12.19||", english: "Who is indifferent to praise and censure, enjoys silence, is content with every fate, has no fixed abode, is steadfast in mind, and filled with devotion—such a one is My beloved.", hindi: "जो निन्दा और स्तुति को समान मानता है, मननशील (मौनी) है, जो कुछ भी प्राप्त हो उसी में सन्तुष्ट रहता है, किसी निश्चित निवास-स्थान में आसक्त नहीं है, स्थिर बुद्धि वाला है — ऐसा भक्तिमान पुरुष मुझे प्रिय है।" },
                { devanagari: "ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते।\nश्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः।।12.20।।", iast: "ye tu dharmyāmṛtam idaṃ yathoktaṃ paryupāsate|\nśraddadhānā matparamā bhaktās te 'tīva me priyāḥ||12.20||", english: "Verily, those who love the spiritual wisdom as I have taught, whose faith never wavers, and who focus their entire being on Me, they are indeed My most beloved.", hindi: "जो श्रद्धावान भक्त मुझे ही परम लक्ष्य मानकर पूर्वोक्त इस धर्ममय अमृत-रूप उपदेश का भलीभाँति सेवन (अनुसरण) करते हैं, वे मुझे अत्यन्त प्रिय हैं।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde bhaktiyogo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 13,
            titleSanskrit: "क्षेत्र-क्षेत्रज्ञविभागयोग",
            titleEnglish: "Yoga through Distinguishing the Field and the Knower of the Field",
            verses: [
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nप्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च।\nएतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव।।13.1।।", iast: "arjuna uvāca\nprakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñam eva ca|\netad veditum icchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava||13.1||", english: "Arjuna asked, \"My Lord, who is God, what is Nature, what is Matter, and what is the Self? What is Wisdom, and what is worth knowing? I wish to have this explained.\"", hindi: "अर्जुन बोले — हे केशव! मैं प्रकृति (जड़ मूल-तत्त्व) और पुरुष (चेतन तत्त्व), क्षेत्र (शरीर) और क्षेत्रज्ञ (शरीर को जानने वाला आत्मा), तथा ज्ञान और ज्ञेय (जो जानने योग्य है) — इन सबको भली-भाँति समझना चाहता हूँ।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nइदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।\nएतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः।।13.2।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nidaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetram ity abhidhīyate|\netad yo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ||13.2||", english: "Lord Shri Krishna replied: O Arjuna! The body of a person is the playground of the Self; and That which knows the activities of Matter, sages call the Self.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे कुन्तीपुत्र! यह शरीर ही 'क्षेत्र' कहलाता है, और जो इस शरीर को जानता है उसे तत्त्वज्ञानी 'क्षेत्रज्ञ' (आत्मा) कहते हैं।" },
                { devanagari: "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।\nक्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम।।13.3।।", iast: "kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata|\nkṣetrakṣetrajñayor jñānaṃ yat taj jñānaṃ mataṃ mama||13.3||", english: "I am the omniscient Self that abides in the realm of matter; knowledge of matter and of the all-knowing Self is wisdom.", hindi: "हे भारत! सब क्षेत्रों (शरीरों) में स्थित क्षेत्रज्ञ को तू मुझ (परमात्मा) ही जान; क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ — इन दोनों का यथार्थ बोध ही मेरे मत में सच्चा ज्ञान है।" },
                { devanagari: "तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्।\nस च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु।।13.4।।", iast: "tat kṣetraṃ yac ca yādṛk ca yadvikāri yataś ca yat|\nsa ca yo yatprabhāvaś ca tat samāsena me śṛṇu||13.4||", english: "What is called Matter, of what it is composed, whence it came, and why it changes, what the Self is, and what its power - this I will now briefly set forth.", hindi: "वह क्षेत्र (शरीर) क्या है, कैसा है, किन विकारों वाला है, किससे उत्पन्न होता है, तथा वह क्षेत्रज्ञ कौन है और उसका प्रभाव क्या है — यह सब मुझसे संक्षेप में सुन।" },
                { devanagari: "ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्।\nब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः।।13.5।।", iast: "ṛṣibhir bahudhā gītaṃ chandobhir vividhaiḥ pṛthak|\nbrahmasūtrapadaiś caiva hetumadbhir viniścitaiḥ||13.5||", english: "Seers have sung of it in various ways, in many hymns and sacred Vedic songs, weighty in thought and convincing in their arguments.", hindi: "ऋषियों ने इस तत्त्व को अनेक प्रकार से, भिन्न-भिन्न वैदिक छन्दों में गाया है, और युक्तिपूर्ण एवं निश्चित ब्रह्मसूत्र के पदों द्वारा भी इसका विवेचन किया है।" },
                { devanagari: "महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।\nइन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः।।13.6।।", iast: "mahābhūtāny ahaṅkāro buddhir avyaktam eva ca|\nindriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ||13.6||", english: "The five great fundamentals—earth, fire, air, water, and ether—personality, intellect, the mysterious life force, the ten organs of perception and action, the mind, and the five domains of sensation—", hindi: "पाँच महाभूत (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश), अहंकार, बुद्धि, अव्यक्त (मूल प्रकृति), दस इन्द्रियाँ और एक मन, तथा इन्द्रियों के पाँच विषय —" },
                { devanagari: "इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः।\nएतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्।।13.7।।", iast: "icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaś cetanā dhṛtiḥ|\netat kṣetraṃ samāsena savikāram udāhṛtam||13.7||", english: "Desire, aversion, pleasure, pain, sympathy, vitality, and the persistent clinging to life—these are, in brief, the constituents of changing matter.", hindi: "इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, शरीर-संघात (पाँच भूतों का पिण्ड), चेतना और धृति (धारणशक्ति) — इन विकारों सहित यह सब संक्षेप में 'क्षेत्र' कहा गया है।" },
                { devanagari: "अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।\nआचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः।।13.8।।", iast: "amānitvam adambhitvam ahiṃsā kṣāntir ārjavam|\nācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyam ātmavinigrahaḥ||13.8||", english: "Humility, sincerity, harmlessness, forgiveness, rectitude, service to the Master, purity, steadfastness, and self-control;", hindi: "अभिमान का अभाव, दम्भहीनता, अहिंसा, क्षमा, सरलता, गुरु की सेवा, भीतर-बाहर की शुद्धि, स्थिरता तथा मन-इन्द्रियों का संयम;" },
                { devanagari: "इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च।\nजन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्।।13.9।।", iast: "indriyārtheṣu vairāgyam anahaṅkāra eva ca|\njanmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam||13.9||", english: "Renouncing the delights of the senses, being without pride, having a right understanding of the painful problem of birth and death, and of age and sickness;", hindi: "इन्द्रिय-विषयों के प्रति वैराग्य, अहंकार का न होना, तथा जन्म, मृत्यु, बुढ़ापा और रोग में निहित दुःख एवं दोष का बार-बार विवेकपूर्वक दर्शन;" },
                { devanagari: "असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।\nनित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु।।13.10।।", iast: "asaktir anabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu|\nnityaṃ ca samacittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu||13.10||", english: "Indifference, non-attachment to sex, progeny, or home, equanimity in both good fortune and bad;", hindi: "पुत्र, स्त्री, घर आदि में आसक्ति और ममता का न होना, तथा प्रिय-अप्रिय परिस्थितियों के आने पर निरन्तर समान चित्त बनाए रखना;" },
                { devanagari: "मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी।\nविविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि।।13.11।।", iast: "mayi cānanyayogena bhaktir avyabhicāriṇī|\nviviktadeśasevitvam aratir janasaṃsadi||13.11||", english: "Unswerving devotion to Me, with concentration on Me and Me alone, a love for solitude, and indifference to social life;", hindi: "अनन्ययोग के द्वारा मुझ (परमात्मा) में अविचल भक्ति, एकान्त स्थान में रहने का स्वभाव, और भीड़-भरे जन-समाज में अरुचि;" },
                { devanagari: "अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।\nएतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा।।13.12।।", iast: "adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam|\netaj jñānam iti proktam ajñānaṃ yad ato nyathā||13.12||", english: "Constant yearning for the knowledge of the Self, and pondering over the lessons of the great Truth—this is wisdom; all else is ignorance.", hindi: "अध्यात्म-ज्ञान में निरन्तर स्थिति तथा तत्त्वज्ञान के प्रयोजन (मोक्ष) का दर्शन — यह सब ज्ञान कहा गया है; इससे विपरीत जो कुछ है, वह अज्ञान है।" },
                { devanagari: "ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते।\nअनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते।।13.13।।", iast: "jñeyaṃ yat tat pravakṣyāmi yaj jñātvā'mṛtam aśnute|\nanādi matparaṃ brahma na sat tan nāsad ucyate||13.13||", english: "I will now speak to you of that great truth which one ought to know, since by it one will attain immortal bliss—that which is without beginning, the eternal spirit which dwells in me, neither with form nor without it.", hindi: "अब मैं उस ज्ञेय (जानने योग्य परम तत्त्व) को कहता हूँ, जिसे जानकर मनुष्य अमृतत्व (मोक्ष) को प्राप्त होता है; वह अनादि परब्रह्म न सत् कहा जाता है और न असत् (वह वाणी और मन की सीमा से परे है)।" },
                { devanagari: "सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।\nसर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति।।13.14।।", iast: "sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato 'kṣiśiromukham|\nsarvataḥ śrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati||13.14||", english: "Everywhere are Its hands and feet; everywhere It has eyes that see, heads that think, and mouths that speak; everywhere It listens; It dwells in all the worlds and envelops them all.", hindi: "उसके हाथ-पैर सब ओर हैं, सब ओर उसके नेत्र, सिर और मुख हैं, सब ओर उसके कान हैं; वह इस संसार में सबको व्याप्त करके स्थित है।" },
                { devanagari: "सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।\nअसक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च।।13.15।।", iast: "sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam|\nasaktaṃ sarvabhṛc caiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca||13.15||", english: "Beyond the senses, it yet shines through every sense perception; bound to nothing, it yet sustains everything; unaffected by the qualities, it still enjoys them all.", hindi: "वह समस्त इन्द्रियों के विषयों को प्रकाशित करता है, फिर भी स्वयं सब इन्द्रियों से रहित है; अनासक्त रहते हुए भी सबका धारण-पोषण करता है, और निर्गुण होते हुए भी गुणों का भोक्ता है।" },
                { devanagari: "बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।\nसूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्।।13.16।।", iast: "bahir antaś ca bhūtānām acaraṃ caram eva ca|\nsūkṣmatvāt tad avijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat||13.16||", english: "It is within all beings, yet outside; motionless yet moving; too subtle to be perceived; far away yet ever near.", hindi: "वह समस्त प्राणियों के बाहर भी है और भीतर भी; अचल भी है और चलने वाला भी; अत्यन्त सूक्ष्म होने के कारण अज्ञेय है; वह दूर भी है और अत्यन्त समीप भी।" },
                { devanagari: "अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।\nभूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च।।13.17।।", iast: "avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktam iva ca sthitam|\nbhūtabhartṛ ca taj jñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca||13.17||", english: "In all beings, undivided yet living in division, it is the upholder of all, both creator and destroyer alike.", hindi: "वह प्राणियों में विभाजित न होते हुए भी विभक्त-सा प्रतीत होता है; वही जानने योग्य परमात्मा सब प्राणियों का धारणकर्ता, संहारकर्ता और उत्पत्तिकर्ता है।" },
                { devanagari: "ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।\nज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्।।13.18।।", iast: "jyotiṣām api taj jyotis tamasaḥ param ucyate|\njñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam||13.18||", english: "It is the light of lights, beyond the reach of darkness; the wisdom, the only thing worth knowing or that wisdom can teach; the presence in the hearts of all.", hindi: "वह समस्त ज्योतियों की भी ज्योति है और अज्ञान-रूपी अन्धकार से परे कहा गया है; वही ज्ञान, ज्ञेय और ज्ञान से प्राप्त होने योग्य है, तथा सबके हृदय में विशेष रूप से स्थित है।" },
                { devanagari: "इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।\nमद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते।।13.19।।", iast: "iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ|\nmadbhakta etad vijñāya madbhāvāyopapadyate||13.19||", english: "Thus, I have briefly told you what Matter is, the Self worth realizing, and what Wisdom is. He who is devoted to Me knows, and he will assuredly enter into Me.", hindi: "इस प्रकार क्षेत्र, ज्ञान तथा ज्ञेय का संक्षेप में वर्णन किया गया; मेरा भक्त इसे तत्त्व से जानकर मेरे स्वरूप (भाव) को प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।\nविकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्।।13.20।।", iast: "prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhy anādī ubhāv api|\nvikārāṃś ca guṇāṃś caiva viddhi prakṛtisaṃbhavān||13.20||", english: "Know further that Nature and God have no beginning, and that differences in character and quality originate from Nature only.", hindi: "प्रकृति और पुरुष — इन दोनों को तू अनादि जान; तथा समस्त विकारों और गुणों (सत्त्व, रज, तम) को प्रकृति से ही उत्पन्न हुआ समझ।" },
                { devanagari: "कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते।\nपुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते।।13.21।।", iast: "kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate|\npuruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve hetur ucyate||13.21||", english: "Nature is the law that generates cause and effect; God is the source of all pleasure and pain.", hindi: "कार्य और कारण की उत्पत्ति में प्रकृति हेतु कही जाती है, और सुख-दुःख के भोग में पुरुष (जीवात्मा) हेतु कहा जाता है।" },
                { devanagari: "पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।\nकारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु।।13.22।।", iast: "puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān|\nkāraṇaṃ guṇasaṅgo 'sya sadasadyonijanmasu||13.22||", english: "God, dwelling in the heart of Nature, experiences the qualities that Nature brings forth; and His affinity towards these qualities is the reason for His living in a good or evil body.", hindi: "प्रकृति में स्थित पुरुष ही प्रकृति से उत्पन्न गुणों को भोगता है; और इन गुणों के साथ उसका संग ही अच्छी या बुरी योनियों में उसके जन्म का कारण होता है।" },
                { devanagari: "उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।\nपरमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः।।13.23।।", iast: "upadraṣṭā'numantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ|\nparamātmeti cāpy ukto dehe 'smin puruṣaḥ paraḥ||13.23||", english: "Thus, in the body of man dwells the Supreme God; He who sees, permits, upholds, and enjoys is the Highest God and the Highest Self.", hindi: "इस शरीर में स्थित जो परम पुरुष है, वही साक्षी (उपद्रष्टा), अनुमति देने वाला, धारण-पोषण करने वाला और भोक्ता है; उसी को महेश्वर तथा परमात्मा भी कहा गया है।" },
                { devanagari: "य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह।\nसर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते।।13.24।।", iast: "ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha|\nsarvathā vartamāno 'pi na sa bhūyo 'bhijāyate||13.24||", english: "He who understands God and Nature, along with her qualities, whatever his condition in life may be, will not come back to earth.", hindi: "जो मनुष्य पुरुष को तथा गुणों सहित प्रकृति को इस प्रकार यथार्थ रूप से जान लेता है, वह सब प्रकार से जीवन व्यतीत करता हुआ भी फिर जन्म नहीं लेता।" },
                { devanagari: "ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।\nअन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे।।13.25।।", iast: "dhyānenātmani paśyanti kecid ātmānam ātmanā|\nanye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare||13.25||", english: "Some realize the Supreme by meditating, with its aid, on the Self within; others by pure reason; and still others by right action.", hindi: "कुछ साधक ध्यान के द्वारा शुद्ध अन्तःकरण से अपने हृदय में आत्मा का दर्शन करते हैं, कुछ सांख्ययोग (ज्ञानयोग) से, और कुछ अन्य कर्मयोग से उसे प्राप्त करते हैं।" },
                { devanagari: "अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।\nतेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः।।13.26।।", iast: "anye tv evam ajānantaḥ śrutvā'nyebhya upāsate|\nte 'pi cātitaranty eva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ||13.26||", english: "Others, again, having no direct knowledge but only hearing from others, still worship, and, if they are true to the teachings, they too will cross the sea of death.", hindi: "इस प्रकार न जानने वाले अन्य लोग दूसरों से सुनकर ही उपासना करते हैं; वे सुने हुए (शास्त्र-वचन) के प्रति निष्ठावान साधक भी मृत्यु-रूपी संसार-सागर को निश्चय ही पार कर जाते हैं।" },
                { devanagari: "यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।\nक्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ।।13.27।।", iast: "yāvat sañjāyate kiñcit sattvaṃ sthāvarajaṅgamam|\nkṣetrakṣetrajñasaṃyogāt tad viddhi bharatarṣabha||13.27||", english: "Wherever life is seen in things movable or immovable, it is the result of the combination of Matter and Spirit.", hindi: "हे भरतश्रेष्ठ! स्थावर (जड़) और जंगम (चेतन) — जो भी प्राणी या वस्तु उत्पन्न होती है, उसे तू क्षेत्र (शरीर) और क्षेत्रज्ञ (आत्मा) के संयोग से ही उत्पन्न हुई जान।" },
                { devanagari: "समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।\nविनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति।।13.28।।", iast: "samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram|\nvinaśyatsv avinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati||13.28||", english: "He who can see the Supreme Lord in all beings, the Imperishable amidst the perishable, he is the one who truly sees.", hindi: "जो मनुष्य नाशवान समस्त प्राणियों में अविनाशी परमेश्वर को समान भाव से स्थित देखता है, वही वास्तव में यथार्थ दर्शन करता है।" },
                { devanagari: "समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।\nन हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्।।13.29।।", iast: "samaṃ paśyan hi sarvatra samavasthitam īśvaram|\nna hinasty ātmanā''tmānaṃ tato yāti parāṃ gatim||13.29||", english: "Beholding the Lord equally in all things, his actions do not mar his spiritual life but lead him to the heights of bliss.", hindi: "क्योंकि जो सर्वत्र समान भाव से स्थित ईश्वर को समान देखता है, वह अपने द्वारा अपने आत्मा का हनन (अधःपतन) नहीं करता, और इसी कारण परम गति को प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।\nयः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति।।13.30।।", iast: "prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ|\nyaḥ paśyati tathā''tmānam akartāraṃ sa paśyati||13.30||", english: "He who understands that it is only the Law of Nature that brings action to fruition, and that the Self never acts, alone knows the Truth.", hindi: "जो मनुष्य समस्त कर्मों को सब प्रकार से प्रकृति के द्वारा ही किया जाता हुआ देखता है, तथा आत्मा को अकर्ता (कर्म न करने वाला) देखता है, वही यथार्थ रूप से देखता है।" },
                { devanagari: "यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।\nतत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा।।13.31।।", iast: "yadā bhūtapṛthagbhāvam ekastham anupaśyati|\ntata eva ca vistāraṃ brahma sampadyate tadā||13.31||", english: "He who sees the diverse forms of life all rooted in One and growing forth from Him, shall indeed find the Absolute.", hindi: "जब साधक समस्त प्राणियों के पृथक्-पृथक् भावों को एक ही परमात्मा में स्थित देखता है, और उसी से इन सबका विस्तार हुआ जानता है, तब वह ब्रह्म को प्राप्त हो जाता है।" },
                { devanagari: "अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः।\nशरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते।।13.32।।", iast: "anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ|\nśarīrastho 'pi kaunteya na karoti na lipyate||13.32||", english: "The Supreme Spirit, O Prince, is without beginning, has no qualities, and is imperishable. Though it is within the body, it does not act, nor is it affected by action.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र! अनादि और निर्गुण होने के कारण यह अविनाशी परमात्मा शरीर में स्थित रहते हुए भी न कुछ करता है और न (कर्मों से) लिप्त होता है।" },
                { devanagari: "यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।\nसर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते।।13.33।।", iast: "yathā sarvagataṃ saukṣmyād ākāśaṃ nopalipyate|\nsarvatrāvasthito dehe tathā''tmā nopalipyate||13.33||", english: "As space, though present everywhere, remains unaffected due to its subtlety, so too the Self, though present in all forms, retains its purity unalloyed.", hindi: "जैसे सर्वत्र व्याप्त आकाश अत्यन्त सूक्ष्म होने के कारण किसी से लिप्त नहीं होता, वैसे ही समस्त शरीरों में स्थित आत्मा (शरीर के दोषों से) लिप्त नहीं होता।" },
                { devanagari: "यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।\nक्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत।।13.34।।", iast: "yathā prakāśayaty ekaḥ kṛtsnaṃ lokam imaṃ raviḥ|\nkṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata||13.34||", english: "As the one Sun illuminates the entire earth, so the Lord illuminates the entire universe.", hindi: "हे भारत! जैसे एक ही सूर्य इस समस्त संसार को प्रकाशित करता है, वैसे ही एक क्षेत्री (आत्मा) समस्त क्षेत्र (शरीर) को प्रकाशित करता है।" },
                { devanagari: "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।\nभूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्।।13.35।।", iast: "kṣetrakṣetrajñayor evam antaraṃ jñānacakṣuṣā|\nbhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye vidur yānti te param||13.35||", english: "Those who, with the eyes of wisdom, thus see the difference between Matter and Spirit, and know how to liberate life from the Law of Nature, attain the Supreme.", hindi: "जो मनुष्य ज्ञानरूपी नेत्रों से क्षेत्र (शरीर) और क्षेत्रज्ञ (आत्मा) के इस भेद को, तथा प्राणियों की प्रकृति से मुक्ति के उपाय को जान लेते हैं, वे परम तत्त्व को प्राप्त होते हैं।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde kṣetrakṣetrajñavibhāgayogo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 14,
            titleSanskrit: "गुणत्रयविभागयोग",
            titleEnglish: "Yoga through Understanding the Three Modes of Material Nature",
            verses: [
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nपरं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्।\nयज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः।।14.1।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nparaṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānam uttamam|\nyaj jñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhim ito gatāḥ||14.1||", english: "Lord Shri Krishna continued: Now I will reveal to you the wisdom that is beyond knowledge, by attaining which the sages have reached perfection.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — अब मैं तुम्हें वह परम ज्ञान फिर से कहूँगा, जो समस्त ज्ञानों में श्रेष्ठ है; जिसे जानकर सभी मुनि इस संसार से मुक्त होकर परम सिद्धि को प्राप्त हुए हैं।" },
                { devanagari: "इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः।\nसर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च।।14.2।।", iast: "idaṃ jñānam upāśritya mama sādharmyam āgatāḥ|\nsarge 'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca||14.2||", english: "Dwelling in wisdom and realizing My divinity, they are not reborn when the universe is recreated at the beginning of every cycle, nor are they affected when it is dissolved.", hindi: "इस ज्ञान का आश्रय लेकर जो मेरे स्वरूप के समान (साधर्म्य) एकता को प्राप्त हो जाते हैं, वे सृष्टि के आरम्भ में पुनः जन्म नहीं लेते और प्रलय के समय भी व्यथित नहीं होते।" },
                { devanagari: "मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्।\nसंभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत।।14.3।।", iast: "mama yonir mahad brahma tasmin garbhaṃ dadhāmy aham|\nsaṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata||14.3||", english: "The eternal cosmos is My womb, in which I plant the seed from which all beings are born, O prince!", hindi: "हे भारत (अर्जुन)! महान् प्रकृति (मूल प्रकृतिरूप ब्रह्म) मेरी योनि है; उसमें मैं चेतनरूपी बीज स्थापित करता हूँ, और उसी से समस्त प्राणियों की उत्पत्ति होती है।" },
                { devanagari: "सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः।\nतासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता।।14.4।।", iast: "sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ|\ntāsāṃ brahma mahad yonir ahaṃ bījapradaḥ pitā||14.4||", english: "O illustrious son of Kunti! Through whatever wombs men are born, it is the Spirit itself that conceives, and I am their father.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र! सब योनियों में जो भी शरीरधारी प्राणी जन्म लेते हैं, उन सबकी गर्भधारिणी मूल प्रकृति महान् ब्रह्म है, और बीज को धारण कराने वाला पिता मैं हूँ।" },
                { devanagari: "सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः।\nनिबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्।।14.5।।", iast: "sattvaṃ rajas tama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ|\nnibadhnanti mahābāho dehe dehinam avyayam||14.5||", english: "Purity, passion, and ignorance are the qualities that the law of nature brings forth. They fetter the free spirit in all beings.", hindi: "हे महाबाहु (अर्जुन)! सत्त्व, रजस् और तमस् — ये तीन गुण प्रकृति से उत्पन्न होते हैं और अविनाशी आत्मा को इस देह में बाँध देते हैं।" },
                { devanagari: "तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्।\nसुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ।।14.6।।", iast: "tatra sattvaṃ nirmalatvāt prakāśakam anāmayam|\nsukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha||14.6||", english: "O Sinless One! Of these, purity, being luminous, strong, and invulnerable, binds one with its yearning for happiness and illumination.", hindi: "हे निष्पाप (अर्जुन)! इनमें सत्त्वगुण निर्मल होने के कारण प्रकाश देने वाला तथा विकाररहित है; वह सुख की आसक्ति और ज्ञान की आसक्ति से आत्मा को बाँधता है।" },
                { devanagari: "रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्।\nतन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्।।14.7।।", iast: "rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam|\ntan nibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam||14.7||", english: "Passion, engendered by thirst for pleasure and attachment, binds the soul through its fondness for activities.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र! रजोगुण को राग (आसक्ति) रूप जानो, जो तृष्णा और आसक्ति से उत्पन्न होता है; यह देहधारी को कर्मों की आसक्ति से बाँधता है।" },
                { devanagari: "तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्।\nप्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत।।14.8।।", iast: "tamas tv ajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām|\npramādālasyanidrābhis tan nibadhnāti bhārata||14.8||", english: "But Ignorance, the product of darkness, stupefies the senses of all embodied beings, binding them with chains of folly, indolence, and lethargy.", hindi: "हे भारत! तमोगुण को अज्ञान से उत्पन्न जानो; यह सब प्राणियों को मोहित कर देता है और प्रमाद, आलस्य तथा निद्रा के द्वारा उन्हें बाँध रखता है।" },
                { devanagari: "सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत।\nज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत।।14.9।।", iast: "sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata|\njñānam āvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayaty uta||14.9||", english: "Purity brings happiness, passion brings commotion, and ignorance, which obscures wisdom, leads to a life of failure.", hindi: "हे भारत! सत्त्वगुण मनुष्य को सुख में, रजोगुण कर्म में आसक्त करता है; और तमोगुण तो ज्ञान को ढककर उसे प्रमाद में लगा देता है।" },
                { devanagari: "रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत।\nरजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा।।14.10।।", iast: "rajas tamaś cābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata|\nrajaḥ sattvaṃ tamaś caiva tamaḥ sattvaṃ rajas tathā||14.10||", english: "O Prince! Purity prevails when passion and ignorance are overcome; passion, when purity and ignorance are overcome; and ignorance when it is overcome by purity and passion.", hindi: "हे भारत! रजस् और तमस् को दबाकर कभी सत्त्व प्रबल होता है, तो कभी सत्त्व और तमस् को दबाकर रजस्, और कभी सत्त्व तथा रजस् को दबाकर तमस् प्रबल हो जाता है।" },
                { devanagari: "सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते।\nज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत।।14.11।।", iast: "sarvadvāreṣu dehe 'smin prakāśa upajāyate|\njñānaṃ yadā tadā vidyād vivṛddhaṃ sattvam ity uta||14.11||", english: "When the light of knowledge gleams forth from all the gates of the body, then be sure that purity prevails.", hindi: "जब इस देह के सभी द्वारों (इन्द्रियों) में ज्ञान का प्रकाश प्रकट होने लगे, तब समझना चाहिए कि सत्त्वगुण बढ़ गया है।" },
                { devanagari: "लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा।\nरजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ।।14.12।।", iast: "lobhaḥ pravṛttir ārambhaḥ karmaṇām aśamaḥ spṛhā|\nrajasy etāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha||14.12||", english: "O best of Indians! Avarice, the impulse to act, and the beginning of action itself are all due to the dominance of passion.", hindi: "हे भरतवंशियों में श्रेष्ठ (अर्जुन)! रजोगुण के बढ़ने पर लोभ, प्रवृत्ति, अनेक कर्मों का आरम्भ, अशान्ति और भोगों की लालसा — ये सब उत्पन्न होते हैं।" },
                { devanagari: "अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च।\nतमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन।।14.13।।", iast: "aprakāśo 'pravṛttiś ca pramādo moha eva ca|\ntamasy etāni jāyante vivṛddhe kurunandana||14.13||", english: "Darkness, stagnation, folly, and infatuation are the results of the dominance of ignorance, O joy of the Kuru clan!", hindi: "हे कुरुनन्दन (अर्जुन)! तमोगुण के बढ़ने पर अप्रकाश (अंधकार), निष्क्रियता, प्रमाद और मोह — ये सब प्रकट होते हैं।" },
                { devanagari: "यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्।\nतदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते।।14.14।।", iast: "yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt|\ntadottamavidāṃ lokān amalān pratipadyate||14.14||", english: "When purity prevails, the soul, upon leaving the body, passes on to the pure regions where those who know the Highest reside.", hindi: "जब सत्त्वगुण की प्रधानता में देहधारी मृत्यु को प्राप्त होता है, तब वह उत्तम ज्ञानियों के निर्मल एवं पवित्र लोकों को प्राप्त करता है।" },
                { devanagari: "रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते।\nतथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते।।14.15।।", iast: "rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate|\ntathā pralīnas tamasi mūḍhayoniṣu jāyate||14.15||", english: "When passion prevails, the soul is reborn among those who love activity; when ignorance rules, it enters the wombs of the ignorant.", hindi: "रजोगुण की प्रधानता में मरने वाला कर्मों में आसक्त मनुष्यों के बीच जन्म लेता है; और तमोगुण की प्रधानता में मरने वाला मूढ़ (अज्ञानी) योनियों में उत्पन्न होता है।" },
                { devanagari: "कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्।\nरजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्।।14.16।।", iast: "karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam|\nrajasas tu phalaṃ duḥkham ajñānaṃ tamasaḥ phalam||14.16||", english: "They say the fruit of a meritorious action is spotless and pure; the outcome of passion is misery, and of ignorance, darkness.", hindi: "कहा गया है कि सात्त्विक शुभ कर्म का फल निर्मल और पवित्र होता है; रजोगुण के कर्म का फल दुःख और तमोगुण के कर्म का फल अज्ञान होता है।" },
                { devanagari: "सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च।\nप्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च।।14.17।।", iast: "sattvāt sañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca|\npramādamohau tamaso bhavato 'jñānam eva ca||14.17||", english: "Purity engenders wisdom, passion avarice, and ignorance folly, infatuation, and darkness.", hindi: "सत्त्वगुण से ज्ञान उत्पन्न होता है, रजोगुण से लोभ, और तमोगुण से प्रमाद, मोह तथा अज्ञान उत्पन्न होते हैं।" },
                { devanagari: "ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः।\nजघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः।।14.18।।", iast: "ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ|\njaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ||14.18||", english: "When purity is in the ascendant, the man evolves; when passion is in the ascendant, he neither evolves nor degenerates; when ignorance is in the ascendant, he is lost.", hindi: "सत्त्वगुण में स्थित पुरुष ऊर्ध्व (उच्च) लोकों को जाते हैं, रजोगुण में स्थित मध्य में (मनुष्यलोक में) रहते हैं, और निकृष्ट तमोगुण की वृत्ति में स्थित पुरुष अधोगति को प्राप्त होते हैं।" },
                { devanagari: "नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति।\nगुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति।।14.19।।", iast: "nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati|\nguṇebhyaś ca paraṃ vetti madbhāvaṃ so 'dhigacchati||14.19||", english: "As soon as one understands that it is only the qualities that act and nothing else, and perceives that which is beyond, they attain My divine nature.", hindi: "जब द्रष्टा यह देख लेता है कि इन गुणों के अतिरिक्त और कोई कर्ता नहीं है, और इन गुणों से परे (आत्मा को) जान लेता है, तब वह मेरे स्वरूप को प्राप्त कर लेता है।" },
                { devanagari: "गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्।\nजन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते।।14.20।।", iast: "guṇān etān atītya trīn dehī dehasamudbhavān|\njanmamṛtyujarāduḥkhair vimukto 'mṛtam aśnute||14.20||", english: "When the soul transcends the Qualities, which are the real cause of physical existence, then, freed from birth and death, from old age and misery, he drinks the nectar of immortality.", hindi: "देहधारी जब देह को उत्पन्न करने वाले इन तीनों गुणों को लाँघ जाता है, तब वह जन्म, मृत्यु, वृद्धावस्था और दुःखों से मुक्त होकर अमृतत्व (मोक्ष) का अनुभव करता है।" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nकैर्लिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो।\nकिमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते।।14.21।।", iast: "arjuna uvāca\nkair liṃgais trīn guṇān etān atīto bhavati prabho|\nkim ācāraḥ kathaṃ caitāṃs trīn guṇān ativartate||14.21||", english: "Arjuna asked, \"My Lord, how can one recognize someone who has transcended the qualities? How do they act and live beyond them?\"", hindi: "अर्जुन बोले — हे प्रभो! जो पुरुष इन तीनों गुणों को पार कर चुका है, वह किन लक्षणों से पहचाना जाता है? उसका आचरण कैसा होता है और वह किस प्रकार इन तीनों गुणों से ऊपर उठ जाता है?" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nप्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव।\nन द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति।।14.22।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nprakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca moham eva ca pāṇḍava|\nna dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati||14.22||", english: "Lord Shri Krishna replied: O Prince! He who does not shun the quality that is present and does not long for that which is absent;", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे पाण्डव (अर्जुन)! जो प्रकाश (सत्त्व की वृत्ति), प्रवृत्ति (रजस् की वृत्ति) और मोह (तमस् की वृत्ति) के उपस्थित होने पर उनसे द्वेष नहीं करता, और उनके न होने पर उनकी कामना भी नहीं करता;" },
                { devanagari: "उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते।\nगुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते।।14.23।।", iast: "udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate|\nguṇā vartanta ityeva yo'vatiṣṭhati neṅgate||14.23||", english: "He who maintains an attitude of indifference, who is not disturbed by the qualities, who realizes that it is only they who act, and remains calm;", hindi: "जो उदासीन के समान स्थित रहकर गुणों से विचलित नहीं होता, तथा 'गुण ही अपने-अपने कार्य में प्रवृत्त हैं' — ऐसा समझकर अपने स्वरूप में स्थिर रहता है और हिलता-डुलता नहीं;" },
                { devanagari: "समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः।\nतुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः।।14.24।।", iast: "samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ|\ntulyapriyāpriyo dhīras tulyanindātmasaṃstutiḥ||14.24||", english: "Who accepts pain and pleasure as they come, is centered in their Self, to whom a piece of clay, stone, or gold are all the same, who neither likes nor dislikes, who is steadfast, indifferent alike to praise or censure;", hindi: "जो सुख और दुःख में समान रहता है, अपने स्वरूप में स्थित है, जिसके लिए मिट्टी का ढेला, पत्थर और सोना समान हैं, जो प्रिय-अप्रिय में सम रहता है, धीर है, तथा अपनी निन्दा और स्तुति को समान मानता है;" },
                { devanagari: "मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः।\nसर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते।।14.25।।", iast: "mānāpamānayos tulyas tulyo mitrāripakṣayoḥ|\nsarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate||14.25||", english: "Who looks equally upon honor and dishonor, loves friends and foes alike, and abandons all initiative, such is he who transcends the qualities.", hindi: "जो मान और अपमान में समान रहता है, मित्र और शत्रु दोनों पक्षों के प्रति समभाव रखता है, और जिसने सब कर्मों के आरम्भ (कर्तृत्व के अभिमान) का त्याग कर दिया है — वही गुणातीत कहलाता है।" },
                { devanagari: "मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते।\nस गुणान्समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते।।14.26।।", iast: "māṃ ca yo 'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate|\nsa guṇān samatītyaitān brahmabhūyāya kalpate||14.26||", english: "And he who serves Me alone, with unwavering devotion, shall overcome the Qualities and become one with the Eternal.", hindi: "और जो पुरुष अनन्य भक्तियोग के द्वारा अव्यभिचारी भाव से केवल मेरी ही सेवा (उपासना) करता है, वह इन तीनों गुणों को भलीभाँति लाँघकर ब्रह्म-स्वरूप होने के योग्य हो जाता है।" },
                { devanagari: "ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च।\nशाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च।।14.27।।", iast: "brahmaṇo hi pratiṣṭhā'ham amṛtasyāvyayasya ca|\nśāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca||14.27||", english: "For I am the home of the spirit, the continual source of immortality, eternal righteousness, and infinite joy.", hindi: "क्योंकि उस अविनाशी एवं अमृतस्वरूप ब्रह्म का, शाश्वत धर्म का तथा एकान्तिक (परम) आनन्द का आश्रय (प्रतिष्ठा) मैं ही हूँ।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde guṇatrayavibhāgayogo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 15,
            titleSanskrit: "पुरुषोत्तमयोग",
            titleEnglish: "The Yoga of the Supreme Divine Personality",
            verses: [
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्।\nछन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्।।15.1।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nūrdhvamūlam adhaḥśākham aśvatthaṃ prāhur avyayam|\nchandāṃsi yasya parṇāni yas taṃ veda sa vedavit||15.1||", english: "Lord Shri Krishna continued: This phenomenal creation, which is both ephemeral and eternal, is like a tree, with its seed above in the Highest and its ramifications below on this earth. The scriptures are its leaves, and he who understands this knows.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — मनीषी इस संसार को एक अव्यय अश्वत्थ (पीपल) वृक्ष के समान कहते हैं, जिसकी जड़ें ऊपर (परमात्मा में) हैं और शाखाएँ नीचे (इस लोक में) फैली हुई हैं; वेदों के मन्त्र ही जिसके पत्ते हैं। जो इस वृक्ष के रहस्य को जान लेता है, वही वास्तव में वेद का ज्ञाता है।" },
                { devanagari: "अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा     गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः।\nअधश्च मूलान्यनुसन्ततानि     कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके।।15.2।।", iast: "adhaś cordhvaṃ prasṛtās tasya śākhā     guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ|\nadhaś ca mūlāny anusantatāni     karmānubandhīni manuṣyaloke||15.2||", english: "Its branches shoot upwards and downwards, deriving their nourishment from the qualities; its buds are the objects of sense; and its roots, which follow the law, causing man's regeneration and degeneration, pierce downwards into the soil.", hindi: "उस संसाररूपी वृक्ष की शाखाएँ तीनों गुणों (सत्त्व, रज, तम) से पुष्ट होकर नीचे और ऊपर — सर्वत्र फैली हुई हैं, और विषय (इन्द्रियों के भोग) ही उसके कोमल कोंपल (नवीन अंकुर) हैं। इसकी कुछ जड़ें नीचे की ओर भी फैलकर मनुष्यलोक में कर्मों के बन्धन उत्पन्न करती रहती हैं।" },
                { devanagari: "न रूपमस्येह तथोपलभ्यते    नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा।\nअश्वत्थमेनं सुविरूढमूल    मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा।।15.3।।", iast: "na rūpam asyeha tathopalabhyate    nānto na cādir na ca saṃpratiṣṭhā|\naśvattham enaṃ suvirūḍhamūla    m asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā||15.3||", english: "In this world, its true form is not known, neither its origin nor its end, and its strength is not understood—until the tree, with its roots striking deep into the earth, is hewn down by the sharp axe of non-attachment.", hindi: "इस संसारवृक्ष का यथार्थ स्वरूप यहाँ सहज में दिखाई नहीं देता — न इसका आदि जाना जाता है, न अन्त और न ही इसकी स्थिति का आधार। अतः गहराई तक जमी इस अश्वत्थ की दृढ़ जड़ों को वैराग्य (आसक्तिरहितता) रूपी प्रबल कुल्हाड़ी से काट डालना चाहिए।" },
                { devanagari: "ततः पदं तत्परिमार्गितव्य    यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः।\nतमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये    यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी।।15.4।।", iast: "tataḥ padaṃ tat parimārgitavya    yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ|\ntameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye    yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī||15.4||", english: "Beyond lies the path, from which, once found, there is no return. This is the Primal God from whom this ancient creation has sprung.", hindi: "जड़ काटने के पश्चात् उस परमपद की खोज करनी चाहिए, जहाँ पहुँचकर मनुष्य फिर लौटकर नहीं आता। ऐसे साधक को यह संकल्प लेना चाहिए कि — जिस आदिपुरुष से यह सनातन सृष्टि-प्रवृत्ति विस्तार पाती आई है, मैं उसी की शरण में जाता हूँ।" },
                { devanagari: "निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा    अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः।\nद्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै    र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्।।15.5।।", iast: "nirmānamohā jitasaṅgadoṣā    adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ|\ndvandvair vimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñai    r gacchanty amūḍhāḥ padam avyayaṃ tat||15.5||", english: "The wise attain Eternity when, freed from pride and delusion, they have conquered their love for the things of sense; when, renouncing desire and fixing their gaze on the Self, they cease to be tossed to and fro by the opposing sensations, such as pleasure and pain.", hindi: "जो मान और मोह से रहित हैं, जिन्होंने आसक्ति के दोष पर विजय पा ली है, जो निरन्तर आत्मस्वरूप में स्थित रहते हैं, जिनकी कामनाएँ शान्त हो चुकी हैं, तथा जो सुख-दुःख जैसे द्वन्द्वों से मुक्त हैं — ऐसे मोहरहित ज्ञानीजन उस अविनाशी परमपद को प्राप्त कर लेते हैं।" },
                { devanagari: "न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः।\nयद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम।।15.6।।", iast: "na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ|\nyad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṃ mama||15.6||", english: "Neither the sun, nor the moon, nor fire shines there. Those who go there never come back. For, O Arjuna, that is my celestial home!", hindi: "उस परमधाम को न सूर्य प्रकाशित कर सकता है, न चन्द्रमा और न अग्नि; जहाँ पहुँचकर जीव फिर इस संसार में नहीं लौटते — वही मेरा सर्वोत्तम धाम है।" },
                { devanagari: "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।\nमनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति।।15.7।।", iast: "mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ|\nmanaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati||15.7||", english: "It is only a very small part of My Eternal Self, which is the life of the universe, that draws around itself the six senses, with the mind being the last, which have their source in Nature.", hindi: "इस जीवलोक में जो सनातन जीवात्मा है, वह मेरा ही अंश है। वही प्रकृति में स्थित मन सहित छहों इन्द्रियों (श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, रसना, घ्राण और मन) को अपनी ओर आकर्षित करके धारण करता है।" },
                { devanagari: "शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः।\nगृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्।।15.8।।", iast: "śarīraṃ yad avāpnoti yac cāpy utkrāmatīśvaraḥ|\ngṛhītvaitāni saṃyāti vāyur gandhān ivāśayāt||15.8||", english: "When the Supreme Lord enters a body or leaves it, He gathers these senses together and travels with them, as the wind gathers perfume while passing through the flowers.", hindi: "जैसे वायु पुष्पों से सुगन्ध को साथ लेकर चलती है, वैसे ही यह जीवात्मा (देह का स्वामी) जब किसी शरीर को ग्रहण करता है अथवा उसे त्यागकर जाता है, तब इन मन तथा इन्द्रियों को साथ लेकर ही गमन करता है।" },
                { devanagari: "श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च।\nअधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते।।15.9।।", iast: "śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇam eva ca|\nadhiṣṭhāya manaś cāyaṃ viṣayān upasevate||15.9||", english: "He is the perception of the ear, the eye, the touch, the taste, the smell, and the mind; and the enjoyment of the things they perceive is also His.", hindi: "वही जीव श्रोत्र, नेत्र, त्वचा, रसना, घ्राण तथा मन — इन सबका आश्रय लेकर उनके द्वारा विषयों का भोग करता है।" },
                { devanagari: "उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्।\nविमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः।।15.10।।", iast: "utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam|\nvimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ||15.10||", english: "The ignorant do not see that it is He who is present in life and departs at death, or even that it is He who enjoys pleasure through the qualities. Only the eye of wisdom sees this.", hindi: "शरीर छोड़ते समय, उसमें स्थित रहते समय अथवा गुणों के सम्बन्ध से विषयों को भोगते समय भी जो यह जीवात्मा कार्य करता रहता है — उसे मूढ़ (अज्ञानी) जन नहीं देख पाते; केवल ज्ञानरूपी नेत्र वाले विवेकी पुरुष ही उसे देख पाते हैं।" },
                { devanagari: "यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्।\nयतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः।।15.11।।", iast: "yatanto yoginaś cainaṃ paśyanty ātmany avasthitam|\nyatanto 'py akṛtātmāno nainaṃ paśyanty acetasaḥ||15.11||", english: "The saints, with great effort, find Him within themselves; however, the unintelligent, despite their efforts, cannot control their minds.", hindi: "प्रयत्नशील योगीजन इस आत्मा को अपने भीतर स्थित अनुभव कर लेते हैं; किन्तु जिनका अन्तःकरण शुद्ध नहीं है, ऐसे विवेकहीन लोग प्रयत्न करने पर भी इसका दर्शन नहीं कर पाते।" },
                { devanagari: "यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्।\nयच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्।।15.12।।", iast: "yad ādityagataṃ tejo jagad bhāsayate 'khilam|\nyac candramasi yac cāgnau tat tejo viddhi māmakam||15.12||", english: "Remember that the light which proceeds from the sun, illuminating the whole world, and the light which is in the moon, and that which is in the fire, all are born of me.", hindi: "जो तेज सूर्य में स्थित होकर समस्त जगत् को प्रकाशित करता है, तथा जो प्रकाश चन्द्रमा में और अग्नि में है — उस सम्पूर्ण तेज को तुम मेरा ही जानो।" },
                { devanagari: "गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा।\nपुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः।।15.13।।", iast: "gām āviśya ca bhūtāni dhārayāmy aham ojasā|\npuṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ||15.13||", english: "I enter this world and animate all My creatures with My vitality; and by My cool moonbeams, I nourish the plants.", hindi: "मैं ही पृथ्वी में प्रवेश करके अपनी शक्ति (ओज) से समस्त प्राणियों को धारण करता हूँ, और रसमय सोम (अमृतमय चन्द्रमा) बनकर समस्त औषधियों एवं वनस्पतियों का पोषण करता हूँ।" },
                { devanagari: "अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः।\nप्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्।।15.14।।", iast: "ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ deham āśritaḥ|\nprāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmy annaṃ caturvidham||15.14||", english: "Becoming the fire of life, I pass into their bodies and, uniting with the vital streams of Prāṇa and Apāna, I digest the various kinds of food.", hindi: "मैं ही वैश्वानर (जठराग्नि) रूप होकर प्राणियों के शरीर में स्थित रहता हूँ और प्राण तथा अपान वायु से युक्त होकर चार प्रकार के अन्न (चबाकर, चूसकर, चाटकर और पीकर ग्रहण किए जाने वाले भोजन) को पचाता हूँ।" },
                { devanagari: "सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो    मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च।\nवेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो    वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्।।15.15।।", iast: "sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo    mattaḥ smṛtir jñānam apohanaṃ ca|\nvedaiś ca sarvair aham eva vedyo    vedāntakṛd vedavid eva cāham||15.15||", english: "I am enthroned in the hearts of all; memory, wisdom, and discrimination owe their origins to Me. I am He Who is to be realized in the scriptures; I inspire their wisdom, and I know their truth.", hindi: "मैं ही समस्त प्राणियों के हृदय में विराजमान हूँ; स्मृति, ज्ञान और विवेक (संशय का नाश) मुझसे ही उत्पन्न होते हैं। समस्त वेदों के द्वारा जानने योग्य भी मैं ही हूँ; वेदान्त का रचयिता तथा वेदों का यथार्थ ज्ञाता भी मैं ही हूँ।" },
                { devanagari: "द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च।\nक्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते।।15.16।।", iast: "dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca|\nkṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho 'kṣara ucyate||15.16||", english: "There are two aspects in Nature: the perishable and the imperishable. All life in this world belongs to the former, while the unchanging element belongs to the latter.", hindi: "इस संसार में दो प्रकार के पुरुष हैं — क्षर (नाशवान्) और अक्षर (अविनाशी)। समस्त प्राणियों के शरीर क्षर कहलाते हैं, और जो उनमें अपरिवर्तनशील (कूटस्थ) तत्त्व है, वह अक्षर कहलाता है।" },
                { devanagari: "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः।\nयो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः।।15.17।।", iast: "uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ|\nyo lokatrayam āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ||15.17||", english: "But I am higher than all, the Supreme God, the Absolute Self, the Eternal Lord, who pervades and upholds all the worlds.", hindi: "किन्तु इन दोनों से भिन्न एक उत्तम पुरुष है, जो परमात्मा कहलाता है — वह अविनाशी ईश्वर तीनों लोकों में व्याप्त होकर उनका भरण-पोषण करता है।" },
                { devanagari: "यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः।\nअतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः।।15.18।।", iast: "yasmāt kṣaram atīto 'ham akṣarād api cottamaḥ|\nato 'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ||15.18||", english: "I am beyond comparison with the Eternal and the non-eternal; I am known as the Supreme Personality, the Highest God, by scriptures and sages.", hindi: "चूँकि मैं क्षर (नाशवान्) से परे हूँ और अक्षर (अविनाशी जीव) से भी श्रेष्ठ हूँ, इसलिए लोक में और वेदों में मैं 'पुरुषोत्तम' नाम से विख्यात हूँ।" },
                { devanagari: "यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्।\nस सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत।।15.19।।", iast: "yo mām evam asammūḍho jānāti puruṣottamam|\nsa sarvavid bhajati māṃ sarvabhāvena bhārata||15.19||", english: "He who, with unclouded vision, sees Me as the Lord-God, knows all that there is to be known and will always worship Me with his whole heart.", hindi: "हे भारत (अर्जुन)! जो मोहरहित होकर मुझे इस प्रकार पुरुषोत्तम के रूप में जान लेता है, वह सर्वज्ञ होकर सम्पूर्ण भाव से मेरा ही भजन करता है।" },
                { devanagari: "इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ।\nएतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत।।15.20।।", iast: "iti guhyatamaṃ śāstram idam uktaṃ mayā'nagha|\netad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaś ca bhārata||15.20||", english: "Thus, O sinless one, I have revealed this most mystic knowledge to thee. He who understands it gains wisdom and attains the consummation of life.", hindi: "हे निष्पाप अर्जुन! इस प्रकार मैंने तुमसे यह परम गोपनीय शास्त्र कह दिया। हे भारत! इसे जान लेने पर मनुष्य बुद्धिमान् हो जाता है और अपने जीवन के परम कर्तव्य को पूर्ण कर लेता है (कृतकृत्य हो जाता है)।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde puruṣottamayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 16,
            titleSanskrit: "दैवासुरसम्पद्विभागयोग",
            titleEnglish: "Yoga through Discerning the Divine and Demoniac Natures",
            verses: [
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nअभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः।\nदानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्।।16.1।।", iast: "śrī bhagavānuvāca\nabhayaṃ sattvasaṃśuddhiḥ jñānayogavyavasthitiḥ|\ndānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam||16.1||", english: "Lord Shri Krishna continued: Fearlessness, clean living, unceasing concentration on wisdom, readiness to give, self-control, a spirit of sacrifice, regular study of the scriptures, austerity, candor,", hindi: "श्रीभगवान् बोले — हे अर्जुन! निर्भयता, अन्तःकरण की पूर्ण शुद्धि, ज्ञान तथा योग में दृढ़ स्थिति, दान, इन्द्रियों का संयम, यज्ञ, शास्त्रों का स्वाध्याय, तप तथा सरलता —" },
                { devanagari: "अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम्।\nदया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्।।16.2।।", iast: "ahiṃsā satyam akrodhas tyāgaḥ śāntir apaiśunam|\ndayā bhūteṣv aloluptvaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam||16.2||", english: "Harmlessness, truth, absence of wrath, renunciation, contentment, straightforwardness, compassion towards all, uncovetousness, courtesy, modesty, and constancy.", hindi: "अहिंसा, सत्य, क्रोध का अभाव, त्याग, अन्तःकरण की शान्ति, किसी की चुगली न करना, समस्त प्राणियों पर दया, विषयों में लोलुपता का न होना, कोमलता, अनुचित कर्म में लज्जा तथा चंचलता का अभाव —" },
                { devanagari: "तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता।\nभवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत।।16.3।।", iast: "tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucam adroho nātimānitā|\nbhavanti sampadaṃ daivīm abhijātasya bhārata||16.3||", english: "Valor, forgiveness, fortitude, purity, freedom from hate and vanity—these are the qualities of one who possesses the divine, O Arjuna!", hindi: "तेज, क्षमा, धैर्य, बाहर-भीतर की पवित्रता, किसी से द्रोह न करना तथा अपने में अभिमान का न होना — हे भारत (अर्जुन)! ये सब दैवी सम्पदा (दिव्य गुण) लेकर जन्मे पुरुष के लक्षण हैं।" },
                { devanagari: "दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च।\nअज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्।।16.4।।", iast: "dambho darpo 'bhimānaś ca krodhaḥ pāruṣyam eva ca|\najñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadam āsurīm||16.4||", english: "Hypocrisy, pride, insolence, cruelty, and ignorance belong to those born of godless qualities.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! दम्भ (पाखण्ड), घमण्ड, मिथ्या अभिमान, क्रोध, कठोरता तथा अविवेक — ये आसुरी सम्पदा (आसुरी प्रकृति) लेकर जन्मे पुरुष के लक्षण हैं।" },
                { devanagari: "दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता।\nमा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव।।16.5।।", iast: "daivī sampad vimokṣāya nibandhāyāsurī matā|\nmā śucaḥ sampadaṃ daivīm abhijāto 'si pāṇḍava||16.5||", english: "Godly qualities lead to liberation; godless ones lead to bondage. Do not be anxious, Prince! You have the Godly qualities.", hindi: "दैवी सम्पदा मोक्ष की ओर ले जाती है और आसुरी सम्पदा बन्धन की ओर; किन्तु हे पाण्डव (अर्जुन)! तुम चिन्ता मत करो, क्योंकि तुम तो दैवी सम्पदा को ही लेकर जन्मे हो।" },
                { devanagari: "द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च।\nदैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु।।16.6।।", iast: "dvau bhūtasargau loke 'smin daiva āsura eva ca|\ndaivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu||16.6||", english: "No changes needed.", hindi: "हे पार्थ! इस संसार में प्राणियों की दो ही प्रकार की सृष्टि है — एक दैवी स्वभाव वाली और दूसरी आसुरी स्वभाव वाली; दैवी प्रकृति का वर्णन मैं विस्तार से कर चुका, अब आसुरी प्रकृति का वर्णन मुझसे सुनो।" },
                { devanagari: "प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः।\nन शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते।।16.7।।", iast: "pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidur āsurāḥ|\nna śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate||16.7||", english: "The godless do not know how to act or renounce; they lack both purity and truth. They do not understand the right principles of conduct.", hindi: "आसुरी स्वभाव वाले मनुष्य यह नहीं जानते कि किसमें प्रवृत्त होना चाहिए और किससे निवृत्त होना चाहिए; उनमें न बाहर-भीतर की शुद्धि होती है, न सदाचार और न सत्य।" },
                { devanagari: "असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।\nअपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्।।16.8।।", iast: "asatyam apratiṣṭhaṃ te jagad āhur anīśvaram|\naparasparasambhūtaṃ kim anyat kāmahaitukam||16.8||", english: "They say the universe is an accident with no purpose and no God. Life is created through sexual union, a product of lust and nothing else.", hindi: "वे कहते हैं कि यह जगत् सत्यरहित, आधाररहित तथा ईश्वर से रहित है; यह केवल स्त्री-पुरुष के परस्पर संयोग से उत्पन्न हुआ है, और काम (भोगेच्छा) के सिवा इसका और कोई कारण नहीं है।" },
                { devanagari: "एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः।\nप्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः।।16.9।।", iast: "etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya naṣṭātmāno 'lpabuddhayaḥ|\nprabhavanty ugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato 'hitāḥ||16.9||", english: "Thinking thus, these degraded souls, these enemies of mankind—whose intelligence is negligible and whose deeds are monstrous—come into the world only to destroy.", hindi: "इस मिथ्या दृष्टि का आश्रय लेकर वे नष्टात्मा, अल्पबुद्धि तथा जगत् के शत्रु मनुष्य उग्र एवं क्रूर कर्म करते हुए संसार के विनाश के लिए ही उत्पन्न होते हैं।" },
                { devanagari: "काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः।\nमोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः।।16.10।।", iast: "kāmam āśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ|\nmohād gṛhītvāsadgrāhān pravartante 'śucivratāḥ||16.10||", english: "Giving themselves up to insatiable passions, hypocritically, self-sufficiently, and arrogantly, cherishing false conceptions founded on delusion, they work only to carry out their own unholy purposes.", hindi: "वे कभी पूर्ण न होने वाली कामनाओं का आश्रय लेकर, दम्भ, मान तथा मद से युक्त होकर, मोहवश मिथ्या सिद्धान्तों को ग्रहण करके भ्रष्ट आचरण करते हुए प्रवृत्त होते हैं।" },
                { devanagari: "चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः।\nकामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः।।16.11।।", iast: "cintām aparimeyāṃ ca pralayāntām upāśritāḥ|\nkāmopabhogaparamā etāvad iti niścitāḥ||16.11||", english: "Poring anxiously over evil resolutions that only end in death, seeking only the gratification of desire as the highest goal, and seeing nothing beyond—", hindi: "वे मृत्युपर्यन्त बनी रहने वाली अपार चिन्ताओं में डूबे रहते हैं और विषयभोग को ही परम लक्ष्य मानकर 'बस इतना ही सब कुछ है' — ऐसा निश्चय कर बैठते हैं।" },
                { devanagari: "आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः।\nईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्।।16.12।।", iast: "āśāpāśaśatair baddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ|\nīhante kāmabhogārtham anyāyenārthasañcayān||16.12||", english: "Caught in the toils of a hundred vain hopes, enslaved by passion and wrath, they accumulate hoards of unjust wealth, only to indulge their sensual desires.", hindi: "आशा के सैकड़ों बन्धनों में बँधे हुए, काम और क्रोध के परायण वे लोग विषयभोग के लिए अन्यायपूर्वक धन संचय करने में लगे रहते हैं।" },
                { devanagari: "इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम्।\nइदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्।।16.13।।", iast: "idam adya mayā labdham imaṃ prāpsye manoratham|\nidam astīdam api me bhaviṣyati punar dhanam||16.13||", english: "Today I have gained this; tomorrow I will fulfill another desire; this wealth is mine now, and the rest will soon be mine.", hindi: "वे सोचते हैं — 'आज मैंने यह पा लिया, अब इस मनोरथ को भी पूरा करूँगा; इतना धन तो मेरे पास है ही, और इतना आगे भी मेरा हो जाएगा।'" },
                { devanagari: "असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि।\nईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी।।16.14।।", iast: "asau mayā hataḥ śatrur haniṣye cāparān api|\nīśvaro 'ham ahaṃ bhogī siddho 'haṃ balavān sukhī||16.14||", english: "I have slain one enemy; I will slay the others too. I am worthy of enjoying; I am the Almighty, perfect, powerful, and happy.", hindi: "'इस शत्रु को मैंने मार डाला, औरों को भी मार डालूँगा; मैं ही ईश्वर हूँ, मैं ही भोग करने वाला हूँ, मैं सिद्ध हूँ, बलवान हूँ और सुखी हूँ।'" },
                { devanagari: "आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया।\nयक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः।।16.15।।", iast: "āḍhyo 'bhijanavān asmi ko 'nyo 'sti sadṛśo mayā|\nyakṣye dāsyāmi modiṣya ity ajñānavimohitāḥ||16.15||", english: "I am wealthy, I am of noble birth; who can compare with me? I will sacrifice, I will give, I will pay—and I will enjoy. Thus blinded by ignorance,", hindi: "'मैं धनवान हूँ, बड़े कुल में जन्मा हूँ; मेरे समान और कौन है? मैं यज्ञ करूँगा, दान दूँगा और आनन्द भोगूँगा' — इस प्रकार वे अज्ञान से मोहित रहते हैं।" },
                { devanagari: "अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः।\nप्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ।।16.16।।", iast: "anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ|\nprasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake 'śucau||16.16||", english: "Perplexed by discordant thoughts, entangled in the snares of desire, infatuated by passion, they sink into the depths of hell.", hindi: "अनेक प्रकार के विचारों से भ्रमित चित्त वाले, मोह के जाल में फँसे हुए तथा विषयभोग में अत्यन्त आसक्त वे लोग अन्त में अपवित्र नरक में गिरते हैं।" },
                { devanagari: "आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः।\nयजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्।।16.17।।", iast: "ātmasambhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ|\nyajante nāmayajñais te dambhenāvidhipūrvakam||16.17||", english: "Self-conceited, stubborn, wealthy, proud, and insolent, they make a show of their patronage, disregarding the norms of propriety.", hindi: "अपने को ही श्रेष्ठ मानने वाले, अकड़ से भरे हुए, धन और मान के मद में चूर वे मनुष्य केवल नाममात्र के यज्ञों द्वारा दम्भपूर्वक तथा शास्त्रविधि की उपेक्षा करके यजन करते हैं।" },
                { devanagari: "अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः।\nमामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः।।16.18।।", iast: "ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ|\nmām ātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ||16.18||", english: "Puffed up by power and inordinate conceit, swayed by lust and wrath, these wicked people hate Me, Who am within them as I am within all.", hindi: "अहंकार, बल, घमण्ड, काम तथा क्रोध के वशीभूत होकर वे दूसरों से ईर्ष्या करने वाले मनुष्य अपने तथा दूसरों के शरीरों में स्थित मुझ अन्तर्यामी से द्वेष करते हैं।" },
                { devanagari: "तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान्।\nक्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु।।16.19।।", iast: "tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān|\nkṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu||16.19||", english: "Those who thus hate Me, who are cruel, the dregs of mankind, I condemn them to a continuous, miserable, and godless rebirth.", hindi: "उन द्वेष करने वाले, क्रूर तथा नराधम अशुभकर्मियों को मैं संसार में बार-बार आसुरी योनियों में ही गिराता रहता हूँ।" },
                { devanagari: "आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि।\nमामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्।।16.20।।", iast: "āsurīṃ yonim āpannā mūḍhā janmani janmani|\nmām aprāpyaiva kaunteya tato yānty adhamāṃ gatim||16.20||", english: "So, reborn, they spend life after life enveloped in delusion, and they never reach Me, O Prince, but degenerate into even lower forms of life.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र (अर्जुन)! वे मूढ़ जन आसुरी योनि को प्राप्त होकर जन्म-जन्मान्तर में मुझे न पाकर और भी अधम गति को प्राप्त होते हैं।" },
                { devanagari: "त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।\nकामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्।।16.21।।", iast: "trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ|\nkāmaḥ krodhas tathā lobhas tasmād etat trayaṃ tyajet||16.21||", english: "The gates of hell are three: lust, wrath, and avarice; they destroy the Self, so avoid them.", hindi: "काम, क्रोध तथा लोभ — ये आत्मा का नाश करने वाले नरक के तीन द्वार हैं; इसलिए इन तीनों का त्याग कर देना चाहिए।" },
                { devanagari: "एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः।\nआचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्।।16.22।।", iast: "etair vimuktaḥ kaunteya tamodvārais tribhir naraḥ|\nācaraty ātmanaḥ śreyas tato yāti parāṃ gatim||16.22||", english: "These are the gates that lead to darkness; if one avoids them, they will ensure their own welfare and eventually attain liberation.", hindi: "हे कुन्तीपुत्र (अर्जुन)! जो मनुष्य अन्धकार की ओर ले जाने वाले इन तीनों द्वारों से मुक्त हो जाता है, वह अपने कल्याण का आचरण करता है और इससे परम गति को प्राप्त होता है।" },
                { devanagari: "यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः।\nन स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्।।16.23।।", iast: "yaḥ śāstravidhim utsṛjya vartate kāmakārataḥ|\nna sa siddhim avāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim||16.23||", english: "But he who neglects the commands of the scriptures and follows the promptings of passion does not attain perfection, happiness, or the final goal.", hindi: "जो मनुष्य शास्त्रविधि को त्यागकर अपनी मनमानी से कामनावश आचरण करता है, वह न सिद्धि को प्राप्त करता है, न सुख को और न ही परम गति को।" },
                { devanagari: "तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ।\nज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि।।16.24।।", iast: "tasmāc chāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau|\njñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartum ihārhasi||16.24||", english: "Therefore, whenever there is doubt as to whether you should do something or not, let the scriptures guide your conduct. In the light of the scriptures, you should labor your whole life.", hindi: "इसलिए कर्तव्य और अकर्तव्य के निर्णय में तुम्हारे लिए शास्त्र ही प्रमाण है; शास्त्रविधि में कहे हुए कर्म को जानकर तुम्हें इस लोक में वैसा ही कर्म करना चाहिए।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde daivāsurasampadvibhāgayogo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 17,
            titleSanskrit: "श्रद्धात्रयविभागयोग",
            titleEnglish: "Yoga through Discerning the Three Divisions of Faith",
            verses: [
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः।\nतेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः।।17.1।।", iast: "arjuna uvāca\nye śāstravidhim utsṛjya yajante śraddhayā'nvitāḥ|\nteṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvam āho rajas tamaḥ||17.1||", english: "Arjuna asked, \"My Lord, what is the condition of those who perform acts of sacrifice not according to the scriptures, but with implicit faith? Is it one of purity, passion, or ignorance?\"", hindi: "अर्जुन बोले — हे कृष्ण! जो लोग शास्त्र की विधि को छोड़कर भी श्रद्धा से युक्त होकर देवादि का पूजन करते हैं, उनकी निष्ठा (आन्तरिक स्थिति) कैसी होती है — सात्त्विक, राजसी अथवा तामसी?" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nत्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा।\nसात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु।।17.2।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\ntrividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā|\nsāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu||17.2||", english: "Lord Shri Krishna replied: Man has an inherent faith in one or another of the qualities—purity, passion, and ignorance. Now, listen.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — मनुष्यों की वह श्रद्धा उनके स्वभाव (पूर्वसंस्कारों) से उत्पन्न होकर तीन प्रकार की होती है — सात्त्विकी, राजसी और तामसी; इसे तू मुझसे सुन।" },
                { devanagari: "सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत।\nश्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः।।17.3।।", iast: "sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata|\nśraddhāmayo 'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ||17.3||", english: "Every person's faith conforms to their nature. By nature, they are full of faith. They are, in fact, what their faith makes them.", hindi: "हे भारत (अर्जुन)! प्रत्येक मनुष्य की श्रद्धा उसके अन्तःकरण के अनुरूप होती है; यह पुरुष श्रद्धामय ही है — जो जैसी श्रद्धा वाला है, वह स्वयं भी वैसा ही होता है।" },
                { devanagari: "यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः।\nप्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः।।17.4।।", iast: "yajante sāttvikā devān yakṣarakṣāṃsi rājasāḥ|\npretān bhūtagaṇāṃś cānye yajante tāmasā janāḥ||17.4||", english: "The pure worship the true God; the passionate, the powers of wealth and magic; the ignorant, the spirits of the dead and lower orders of nature.", hindi: "सात्त्विक लोग देवताओं का, राजसी लोग यक्ष और राक्षसों का, तथा तामसी लोग प्रेतों एवं भूतगणों का पूजन करते हैं।" },
                { devanagari: "अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः।\nदम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः।।17.5।।", iast: "aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ|\ndambhāhaṅkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ||17.5||", english: "Those who practice austerities not commanded by scripture, who are enslaved to hypocrisy and egotism, who are carried away by the fury of desire and passion,", hindi: "जो लोग शास्त्र में न कहे गए घोर तप को तपते हैं तथा जो दम्भ (दिखावे) और अहंकार से युक्त हैं और काम, राग एवं बल के वेग में बहे जाते हैं —" },
                { devanagari: "कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः।\nमां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्।।17.6।।", iast: "karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmam acetasaḥ|\nmāṃ caivāntaḥ śarīrasthaṃ tān viddhy āsuraniścayān||17.6||", english: "They are ignorant and torment the organs of the body, harassing Me who lives within. Know that they are devoted to evil.", hindi: "वे अविवेकी पुरुष शरीर में स्थित भूतसमुदाय (पंचभूतों से बने अंगों) को तथा अन्तःकरण में स्थित मुझ परमात्मा को भी कष्ट देते हैं; उन्हें तू आसुरी निश्चय वाला (दुष्ट संकल्प वाला) जान।" },
                { devanagari: "आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः।\nयज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु।।17.7।।", iast: "āhāras tv api sarvasya trividho bhavati priyaḥ|\nyajñas tapas tathā dānaṃ teṣāṃ bhedam imaṃ śṛṇu||17.7||", english: "The food that people enjoy is also threefold, like the ways of sacrifice, austerity, and almsgiving. Listen to the distinction.", hindi: "भोजन भी सबको अपनी रुचि के अनुसार तीन प्रकार का प्रिय होता है; इसी प्रकार यज्ञ, तप और दान भी तीन-तीन प्रकार के होते हैं — उनका यह भेद सुन।" },
                { devanagari: "आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः।\nरस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः।।17.8।।", iast: "āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ|\nrasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ||17.8||", english: "The foods that prolong life, increase purity, vigour, health, cheerfulness, and happiness are those that are delicious, soothing, substantial, and agreeable; these are loved by the pure.", hindi: "जो भोजन आयु, सत्त्व (अन्तःकरण की शुद्धि), बल, आरोग्य, सुख और प्रसन्नता को बढ़ाने वाले हों तथा रसयुक्त, चिकने, शरीर में स्थिर रहने वाले एवं मन को भाने वाले हों — ऐसे आहार सात्त्विक पुरुष को प्रिय होते हैं।" },
                { devanagari: "कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः।\nआहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः।।17.9।।", iast: "kaṭvamlalavaṇātyuṣṇa tīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ|\nāhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ||17.9||", english: "Those in whom passion is dominant like foods that are bitter, sour, salty, overly hot, pungent, dry, and burning. These produce unhappiness, repentance, and disease.", hindi: "कड़वे, खट्टे, अति नमकीन, बहुत गरम, तीखे, रूखे और जलन उत्पन्न करने वाले आहार राजसी पुरुष को प्रिय होते हैं; ये दुःख, शोक और रोग को उत्पन्न करते हैं।" },
                { devanagari: "यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत्।\nउच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्।।17.10।।", iast: "yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat|\nucchiṣṭam api cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam||17.10||", english: "The ignorant love food that is stale, not nourishing, putrid, and corrupt; the leftovers of others, and unclean.", hindi: "जो भोजन अधपका (पकाने के बहुत देर बाद का), नीरस, दुर्गन्धयुक्त, बासी, जूठा तथा अपवित्र हो — ऐसा भोजन तामसी पुरुष को प्रिय होता है।" },
                { devanagari: "अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते।\nयष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः।।17.11।।", iast: "aphalākāṅkṣibhir yajño vidhidṛṣṭo ya ijyate|\nyaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ||17.11||", english: "Sacrifice is pure when it is offered by one who does not covet the fruit of it, when it is done according to the commands of scripture, and with implicit faith that the sacrifice is a duty.", hindi: "जो यज्ञ फल की कामना न रखने वालों द्वारा शास्त्रविधि के अनुसार, 'यज्ञ करना कर्तव्य ही है' — ऐसा मन में निश्चय करके किया जाता है, वह सात्त्विक यज्ञ है।" },
                { devanagari: "अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत्।\nइज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्।।17.12।।", iast: "abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārtham api caiva yat|\nijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam||17.12||", english: "Sacrifice which is performed for the sake of its results, or for self-glorification - that, O best of Aryans, is the product of passion.", hindi: "किन्तु हे भरतश्रेष्ठ (अर्जुन)! जो यज्ञ फल की इच्छा रखकर अथवा केवल दिखावे के लिए किया जाता है, उसे तू राजसी यज्ञ जान।" },
                { devanagari: "विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम्।\nश्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते।।17.13।।", iast: "vidhihīnam asṛṣṭānnaṃ mantrahīnam adakṣiṇam|\nśraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate||17.13||", english: "Sacrifice that is contrary to scriptural command, that is unaccompanied by prayers or gifts of food or money, and is without faith—that is the product of ignorance.", hindi: "जो यज्ञ शास्त्रविधि से रहित हो, जिसमें अन्नदान न हो, मन्त्र न हों, दक्षिणा न हो और श्रद्धा भी न हो — उसे तामसी यज्ञ कहा जाता है।" },
                { devanagari: "देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्।\nब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते।।17.14।।", iast: "devadvijaguruprājña pūjanaṃ śaucam ārjavam|\nbrahmacaryam ahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate||17.14||", english: "Worship of God and the Master; respect for the preacher and the philosopher; purity, rectitude, continence, and harmlessness—all of these constitute physical austerity.", hindi: "देवता, ब्राह्मण, गुरु तथा ज्ञानीजनों का पूजन, पवित्रता, सरलता, ब्रह्मचर्य और अहिंसा — यह शरीर से किया जाने वाला तप (शारीरिक तप) कहलाता है।" },
                { devanagari: "अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।\nस्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते।।17.15।।", iast: "anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat|\nsvādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate||17.15||", english: "Speech that hurts no one, that is true, pleasant to listen to, and beneficial, and the constant study of the scriptures—this is austerity of speech.", hindi: "जो वाणी किसी को उद्वेग न पहुँचाने वाली, सत्य, प्रिय और हितकारी हो, तथा वेद-शास्त्रों का स्वाध्याय एवं अभ्यास — यह वाणी का तप (वाङ्मय तप) कहा जाता है।" },
                { devanagari: "मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः।\nभावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते।।17.16।।", iast: "manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunam ātmavinigrahaḥ|\nbhāvasaṃśuddhir ity etat tapo mānasam ucyate||17.16||", english: "Serenity, kindness, silence, self-control, and purity—these are the austerities of the mind.", hindi: "मन की प्रसन्नता, सौम्यता (शान्त भाव), मौन, मन का निग्रह तथा अन्तःकरण की भली-भाँति शुद्धि — यह मन का तप (मानसिक तप) कहलाता है।" },
                { devanagari: "श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः।\nअफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते।।17.17।।", iast: "śraddhayā parayā taptaṃ tapas tat trividhaṃ naraiḥ|\naphalākāṅkṣibhir yuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate||17.17||", english: "These threefold austerities, performed with faith and without thought of reward, can truly be considered pure.", hindi: "फल की इच्छा न रखने वाले योगयुक्त पुरुषों द्वारा परम श्रद्धा से किए गए इस त्रिविध (शारीरिक, वाचिक और मानसिक) तप को सात्त्विक तप कहते हैं।" },
                { devanagari: "सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्।\nक्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्।।17.18।।", iast: "satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat|\nkriyate tad iha proktaṃ rājasaṃ calam adhruvam||17.18||", english: "Austerity coupled with hypocrisy, or performed for the sake of self-glorification, popularity, or vanity, comes from passion, and its result is always uncertain and temporary.", hindi: "जो तप सत्कार, मान और पूजा पाने के लिए अथवा केवल दम्भ (दिखावे) से किया जाता है, वह इस लोक में राजसी कहा गया है; उसका फल अनिश्चित और क्षणभंगुर होता है।" },
                { devanagari: "मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः।\nपरस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्।।17.19।।", iast: "mūḍhagrāheṇātmano yat pīḍayā kriyate tapaḥ|\nparasyotsādanārthaṃ vā tat tāmasam udāhṛtam||17.19||", english: "Austerity done under delusion, and accompanied with sorcery or the infliction of pain upon oneself or another, may be assumed to spring from ignorance.", hindi: "जो तप मूढ़तापूर्ण हठ से अपने को पीड़ा देकर अथवा दूसरे का नाश करने के उद्देश्य से किया जाता है, उसे तामसी तप कहा गया है।" },
                { devanagari: "दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे।\nदेशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्।।17.20।।", iast: "dātavyam iti yad dānaṃ dīyate 'nupakāriṇe|\ndeśe kāle ca pātre ca tad dānaṃ sāttvikaṃ smṛtam||17.20||", english: "The gift that is given without thought of recompense, believing it should be made, in an appropriate place, at an opportune time, and to a deserving person—such a gift is pure.", hindi: "'दान देना कर्तव्य है' — ऐसा समझकर जो दान किसी प्रत्युपकार की आशा न रखकर, उचित देश, उचित समय और सुपात्र को दिया जाता है, वह दान सात्त्विक माना गया है।" },
                { devanagari: "यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः।\nदीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्।।17.21।।", iast: "yat tu pratyupakārārthaṃ phalam uddiśya vā punaḥ|\ndīyate ca parikliṣṭaṃ tad dānaṃ rājasaṃ smṛtam||17.21||", english: "That which is given for the sake of the results it will produce, or with the hope of recompense, or grudgingly—that may truly be said to be the outcome of passion.", hindi: "किन्तु जो दान प्रत्युपकार (बदले में लाभ) की इच्छा से, अथवा फल को ध्यान में रखकर, अथवा क्लेशपूर्वक (मन में कष्ट मानते हुए) दिया जाता है, वह दान राजसी कहा गया है।" },
                { devanagari: "अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते।\nअसत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्।।17.22।।", iast: "adeśakāle yad dānam apātrebhyaś ca dīyate|\nasatkṛtam avajñātaṃ tat tāmasam udāhṛtam||17.22||", english: "And that which is given at an inappropriate place or time or to one who is undeserving, or with disrespect or contempt - such a gift is the result of ignorance.", hindi: "जो दान अनुचित देश-काल में, कुपात्र को, बिना सत्कार के अथवा तिरस्कारपूर्वक दिया जाता है, वह तामसी दान कहा गया है।" },
                { devanagari: "ओम् तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः।\nब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा।।17.23।।", iast: "om tat sad iti nirdeśo brahmaṇas trividhaḥ smṛtaḥ|\nbrāhmaṇās tena vedāś ca yajñāś ca vihitāḥ purā||17.23||", english: "Om Tat Sat is the triple designation of the Eternal Spirit, by which the Vedic Scriptures, ceremonials, and sacrifices were ordained of old.", hindi: "'ॐ', 'तत्' और 'सत्' — यह परब्रह्म का त्रिविध नाम-निर्देश कहा गया है; इन्हीं के द्वारा सृष्टि के आदि में ब्राह्मण, वेद और यज्ञ रचे गए थे।" },
                { devanagari: "तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः।\nप्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम्।।17.24।।", iast: "tasmād om ity udāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ|\npravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām||17.24||", english: "Therefore, all acts of sacrifice, gifts, and austerities prescribed by the scriptures are always begun by those who understand the Spirit with the word \"Om.\"", hindi: "इसी कारण ब्रह्मवादियों (वेद के ज्ञाता पुरुषों) की शास्त्रविहित यज्ञ, दान और तप रूप क्रियाएँ सदा 'ॐ' का उच्चारण करके ही आरम्भ होती हैं।" },
                { devanagari: "तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः।\nदानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः।।17.25।।", iast: "tad ity anabhisandhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ|\ndānakriyāś ca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ||17.25||", english: "Those who desire deliverance begin their acts of sacrifice, austerity, or gift with the word \"Tat\" (meaning \"That\"), without thought of reward.", hindi: "मोक्ष की कामना करने वाले साधक फल की इच्छा छोड़कर 'तत्' (अर्थात् 'वही ब्रह्म') शब्द का उच्चारण करके नाना प्रकार की यज्ञ, तप और दान रूप क्रियाएँ करते हैं।" },
                { devanagari: "सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते।\nप्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते।।17.26।।", iast: "sadbhāve sādhubhāve ca sad ity etat prayujyate|\npraśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate||17.26||", english: "Sat' means Reality or the highest Good, and also, O Arjuna, it is used to denote an action of exceptional merit.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! 'सत्' शब्द सत्य-भाव और श्रेष्ठ-भाव के अर्थ में प्रयुक्त होता है; तथा 'सत्' शब्द किसी प्रशंसनीय (उत्तम) कर्म के लिए भी प्रयोग किया जाता है।" },
                { devanagari: "यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते।\nकर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते।।17.27।।", iast: "yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ sad iti cocyate|\nkarma caiva tadarthīyaṃ sad ity evābhidhīyate||17.27||", english: "Conviction in sacrifice, austerity, and giving is also called Sat. So too, an action done only for the Lord's sake.", hindi: "यज्ञ, तप और दान में जो निष्ठा (दृढ़ स्थिति) है, वह भी 'सत्' कही जाती है; और इन (ईश्वर) के निमित्त किया गया कर्म भी 'सत्' ही कहा जाता है।" },
                { devanagari: "अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्।\nअसदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह।।17.28।।", iast: "aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapas taptaṃ kṛtaṃ ca yat|\nasad ity ucyate pārtha na ca tat pretya no iha||17.28||", english: "Whatever is done without faith, whether it be sacrifice, austerity, gift, or anything else, is called Asat (meaning \"Unreal\"), for it is the negation of Sat, O Arjuna! Such an act has no significance, here or hereafter.", hindi: "हे पार्थ! श्रद्धा के बिना किया गया हवन, दिया गया दान, तपा गया तप और जो भी कर्म किया जाए — वह 'असत्' (मिथ्या) कहलाता है; वह न तो मरने के बाद और न ही इस लोक में कोई फल देता है।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde śraddhātrayavibhāgayogo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||" },
        },
        {
            number: 18,
            titleSanskrit: "मोक्षसंन्यासयोग",
            titleEnglish: "Yoga through the Perfection of Renunciation and Surrender",
            verses: [
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nसंन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्।\nत्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन।।18.1।।", iast: "arjuna uvāca\nsaṃnyāsasya mahābāho tattvam icchāmi veditum|\ntyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthak keśiniṣūdana||18.1||", english: "Arjuna asked, \"O Mighty One! I desire to know how relinquishment is distinguished from renunciation.", hindi: "अर्जुन बोले — हे महाबाहो (अर्जुन को संबोधित करते श्रीकृष्ण, यहाँ अर्जुन श्रीकृष्ण से कहते हैं), हे हृषीकेश (इन्द्रियों के स्वामी श्रीकृष्ण), हे केशिनिषूदन (केशी दैत्य का वध करने वाले)! मैं संन्यास का और त्याग का तत्त्व पृथक्-पृथक् रूप से जानना चाहता हूँ।" },
                { devanagari: "श्री भगवानुवाच\nकाम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः।\nसर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः।।18.2।।", iast: "śrī bhagavān uvāca\nkāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ|\nsarvakarmaphalatyāgaṃ prāhus tyāgaṃ vicakṣaṇāḥ||18.2||", english: "Lord Shri Krishna replied: The sages say that renunciation is forgoing an action that springs from desire, and relinquishing is the surrender of its fruit.", hindi: "श्रीभगवान् बोले — कुछ ज्ञानी कामना से किए जाने वाले कर्मों के परित्याग को संन्यास कहते हैं, और विचारशील पुरुष समस्त कर्मों के फल के त्याग को त्याग कहते हैं।" },
                { devanagari: "त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः।\nयज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे।।18.3।।", iast: "tyājyaṃ doṣavad ity eke karma prāhur manīṣiṇaḥ|\nyajñadānatapaḥkarma na tyājyam iti cāpare||18.3||", english: "Some philosophers say that all action is evil and should be abandoned, whereas others maintain that acts of sacrifice, benevolence, and austerity should not be given up.", hindi: "कुछ मनीषी कहते हैं कि सभी कर्म दोषयुक्त हैं, अतः त्याग देने योग्य हैं; तो दूसरे कहते हैं कि यज्ञ, दान और तप रूप कर्म कभी नहीं त्यागने चाहिए।" },
                { devanagari: "निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।\nत्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः।।18.4।।", iast: "niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama|\ntyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ||18.4||", english: "O best of Indians! Listen to my judgment regarding this problem. It has a threefold aspect.", hindi: "हे भरतश्रेष्ठ! हे पुरुषश्रेष्ठ (अर्जुन)! अब इस त्याग के विषय में मेरा निश्चय सुन — त्याग तीन प्रकार का कहा गया है।" },
                { devanagari: "यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्।\nयज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्।।18.5।।", iast: "yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryam eva tat|\nyajño dānaṃ tapaś caiva pāvanāni manīṣiṇām||18.5||", english: "Acts of sacrifice, benevolence, and austerity should not be given up, but should be performed, for they purify the aspiring soul.", hindi: "यज्ञ, दान और तप रूप कर्म त्यागने योग्य नहीं हैं, अपितु अवश्य करने योग्य हैं; क्योंकि यज्ञ, दान और तप — ये मननशील मनुष्यों को पवित्र करने वाले हैं।" },
                { devanagari: "एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।\nकर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्।।18.6।।", iast: "etāny api tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca|\nkartavyānīti me pārtha niścitaṃ matam uttamam||18.6||", english: "But they should be done with detachment and without thought of reward. This is my final judgement.", hindi: "किन्तु इन कर्मों को भी आसक्ति और फल की कामना का त्याग करके ही करना चाहिए — हे पार्थ (अर्जुन)! यही मेरा निश्चित और सर्वोत्तम मत है।" },
                { devanagari: "नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते।\nमोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः।।18.7।।", iast: "niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate|\nmohāt tasya parityāgas tāmasaḥ parikīrtitaḥ||18.7||", english: "It is not right to give up actions which are obligatory; and if they are misunderstood, it is the result of sheer ignorance.", hindi: "नियत (शास्त्रविहित कर्तव्य) कर्म का त्याग करना उचित नहीं है; मोह के कारण किया गया उसका परित्याग तामसिक त्याग कहा गया है।" },
                { devanagari: "दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्।\nस कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्।।18.8।।", iast: "duḥkham ity eva yat karma kāyakleśabhayāt tyajet|\nsa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet||18.8||", english: "To avoid an action out of fear of physical suffering, as it is likely to be painful, is to act out of passion, and the benefit of renunciation will not be gained.", hindi: "जो कर्म दुःखरूप समझकर अथवा शारीरिक कष्ट के भय से त्याग दिया जाता है, वह राजसिक त्याग है; ऐसा त्याग करने वाला त्याग का सच्चा फल नहीं पाता।" },
                { devanagari: "कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।\nसङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः।।18.9।।", iast: "kāryam ity eva yat karma niyataṃ kriyate 'rjuna|\nsaṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ||18.9||", english: "He who performs an obligatory action, believing it to be a duty that ought to be done, without any personal desire to do the act or to receive any return—such renunciation is pure.", hindi: "हे अर्जुन! जो नियत कर्म 'यह करना ही कर्तव्य है' — ऐसा मानकर आसक्ति तथा फल की कामना का त्याग करके किया जाता है, वही सात्त्विक त्याग माना गया है।" },
                { devanagari: "न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते।\nत्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः।।18.10।।", iast: "na dveṣṭy akuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate|\ntyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ||18.10||", english: "The wise man who has attained purity, whose doubts are resolved, who is filled with the spirit of self-abnegation, does not shy away from action due to its pain, nor does he crave it due to its pleasure.", hindi: "जो त्यागी सत्त्वगुण से युक्त, बुद्धिमान और संशयरहित है, वह न तो अप्रिय कर्म से द्वेष करता है और न प्रिय कर्म में आसक्त होता है।" },
                { devanagari: "न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः।\nयस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते।।18.11।।", iast: "na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇy aśeṣataḥ|\nyas tu karmaphalatyāgī sa tyāgīty abhidhīyate||18.11||", english: "But since those still in the body cannot entirely avoid action, in their case, the abandonment of the fruit of action is considered as complete renunciation.", hindi: "देहधारी के लिए समस्त कर्मों का सर्वथा त्याग कर देना सम्भव नहीं है; अतः जो कर्मफल का त्यागी है, वही वास्तव में त्यागी कहा जाता है।" },
                { devanagari: "अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्।\nभवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्।।18.12।।", iast: "aniṣṭam iṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam|\nbhavaty atyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit||18.12||", english: "For those who cannot renounce all desires, the fruit of action hereafter is threefold—good, evil, and partly good and partly evil. But for him who has renounced, there is none.", hindi: "जो फल का त्याग नहीं करते, उन्हें मृत्यु के पश्चात अनिष्ट, इष्ट और मिश्रित — इन तीन प्रकार के कर्मफल भोगने पड़ते हैं; किन्तु संन्यासियों को कभी कोई फल नहीं भोगना पड़ता।" },
                { devanagari: "पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।\nसांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्।।18.13।।", iast: "pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me|\nsāṃkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām||18.13||", english: "I will now tell you, O Mighty Man, the five causes that must come together, according to the final decision of philosophy, for an action to be accomplished.", hindi: "हे महाबाहो (अर्जुन)! समस्त कर्मों की सिद्धि के लिए सांख्य-सिद्धान्त में जो पाँच कारण बताए गए हैं, उन्हें मुझसे सुन।" },
                { devanagari: "अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्।\nविविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्।।18.14।।", iast: "adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham|\nvividhāś ca pṛthak ceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam||18.14||", english: "They have a body, a personality, physical organs, and manifold activities and destinies.", hindi: "इनमें अधिष्ठान (शरीर), कर्ता, भिन्न-भिन्न प्रकार के करण (इन्द्रियाँ), अनेक प्रकार की पृथक्-पृथक् चेष्टाएँ, तथा पाँचवाँ दैव (भाग्य अथवा अदृष्ट) — ये पाँच कारण हैं।" },
                { devanagari: "शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः।\nन्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः।।18.15।।", iast: "śarīravāṅmanobhir yat karma prārabhate naraḥ|\nnyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ||18.15||", english: "Whatever action a person performs, whether by muscular effort, speech, or thought, and whether it be right or wrong, these five are the essential causes.", hindi: "मनुष्य शरीर, वाणी और मन से जो भी कर्म आरम्भ करता है — चाहे वह उचित हो या अनुचित — इन पाँचों को ही उसका कारण समझना चाहिए।" },
                { devanagari: "तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।\nपश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः।।18.16।।", iast: "tatraivaṃ sati kartāram ātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ|\npaśyaty akṛtabuddhitvān na sa paśyati durmatiḥ||18.16||", english: "But the fool, who, due to his immature judgment, supposes that it is his own Self alone that acts, perverts the truth and does not see rightly.", hindi: "ऐसी स्थिति होते हुए भी जो अशुद्ध बुद्धि के कारण केवल अपनी आत्मा को ही कर्ता मानता है, वह दुर्बुद्धि यथार्थ को नहीं देख पाता।" },
                { devanagari: "यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते।\nहत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते।।18.17।।", iast: "yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhir yasya na lipyate|\nhatvā pi sa imā~l lokān na hanti na nibadhyate||18.17||", english: "He who has no pride and whose intellect is unalloyed by attachment, even though he kills these people, he does not kill them, and his act does not bind him.", hindi: "जिसमें कर्तापन का अहंकार नहीं है और जिसकी बुद्धि कर्म में लिप्त नहीं होती, वह इन समस्त लोगों का वध करके भी न तो वास्तव में मारता है और न ही कर्मबन्धन में बँधता है।" },
                { devanagari: "ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना।\nकरणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः।।18.18।।", iast: "jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā|\nkaraṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ||18.18||", english: "Knowledge, the knower, and the object of knowledge are the three incentives to action; and the act, the actor, and the instrument are the threefold constituents.", hindi: "ज्ञान, ज्ञेय (जानने योग्य वस्तु) और ज्ञाता (जानने वाला) — ये तीन कर्म की प्रेरणा हैं; तथा करण (साधन), कर्म और कर्ता — ये तीन कर्म के संग्रहक (आधार) हैं।" },
                { devanagari: "ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः।\nप्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि।।18.19।।", iast: "jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ|\nprocyate guṇasaṃkhyāne yathāvac chṛṇu tāny api||18.19||", english: "The knowledge, the action, and the doer differ according to their qualities. Listen to this as well.", hindi: "गुणों के भेद से ज्ञान, कर्म और कर्ता भी तीन-तीन प्रकार के कहे गए हैं; सांख्यशास्त्र में जैसा कहा गया है, उसे भी तू भलीभाँति सुन।" },
                { devanagari: "सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते।\nअविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्।।18.20।।", iast: "sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvam avyayam īkṣate|\navibhaktaṃ vibhakteṣu taj jñānaṃ viddhi sāttvikam||18.20||", english: "That knowledge which sees the One Indestructible in all beings, the One Indivisible in all separate lives, can be truly called Pure Knowledge.", hindi: "जिस ज्ञान के द्वारा मनुष्य पृथक्-पृथक् दीखने वाले समस्त प्राणियों में एक ही अविभक्त अविनाशी तत्त्व को देखता है, उस ज्ञान को सात्त्विक समझ।" },
                { devanagari: "पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्।\nवेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्।।18.21।।", iast: "pṛthaktvena tu yaj jñānaṃ nānābhāvān pṛthagvidhān|\nvetti sarveṣu bhūteṣu taj jñānaṃ viddhi rājasam||18.21||", english: "The knowledge that perceives the manifold existence in all beings as separate comes from passion.", hindi: "किन्तु जो ज्ञान समस्त प्राणियों में भिन्न-भिन्न नाना भावों को पृथक्-पृथक् रूप से देखता है, उस ज्ञान को राजसिक समझ।" },
                { devanagari: "यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्।\nअतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्।।18.22।।", iast: "yat tu kṛtsnavad ekasmin kārye saktam ahaitukam|\natattvārthavad alpaṃ ca tat tāmasam udāhṛtam||18.22||", english: "But that which clings blindly to one idea as if it were all, without logic, truth, or insight, has its origin in darkness.", hindi: "और जो ज्ञान बिना किसी युक्ति, तत्त्व अथवा विवेक के, एक ही कार्य में सम्पूर्णता मानकर अल्प विषय में ही आसक्त रहता है, वह तामसिक कहा गया है।" },
                { devanagari: "नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्।\nअफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते।।18.23।।", iast: "niyataṃ saṅgarahitam arāgadveṣataḥ kṛtam|\naphalaprepsunā karma yat tat sāttvikam ucyate||18.23||", english: "An obligatory action done by one who is disinterested, who neither likes nor dislikes it, and gives no thought to the consequences that may follow, such an action is Pure.", hindi: "जो नियत कर्म आसक्ति से रहित होकर, राग-द्वेष के बिना तथा फल की कामना न रखने वाले पुरुष के द्वारा किया जाता है, वह सात्त्विक कर्म कहलाता है।" },
                { devanagari: "यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः।\nक्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्।।18.24।।", iast: "yat tu kāmepsunā karma sāhaṅkāreṇa vā punaḥ|\nkriyate bahulāyāsaṃ tad rājasam udāhṛtam||18.24||", english: "But even though an action involves the most strenuous endeavor, yet if the doer is seeking to gratify their desires and is filled with personal vanity, it may be assumed to originate in passion.", hindi: "किन्तु जो कर्म भोगों की कामना से अथवा अहंकार से युक्त होकर बहुत परिश्रमपूर्वक किया जाता है, वह राजसिक कहा गया है।" },
                { devanagari: "अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्।\nमोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते।।18.25।।", iast: "anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsām anapekṣya ca pauruṣam|\nmohād ārabhyate karma yat tat tāmasam ucyate||18.25||", english: "An action undertaken through delusion, with no regard to the spiritual implications, the capacity of the doer, or the potential harm that may follow, is assumed to be a product of ignorance.", hindi: "जो कर्म परिणाम, हानि, हिंसा और अपने सामर्थ्य का विचार किए बिना केवल मोहवश आरम्भ किया जाता है, वह तामसिक कहलाता है।" },
                { devanagari: "मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः।\nसिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते।।18.26।।", iast: "muktasaṅgo 'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ|\nsiddhyasiddhyor nirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate||18.26||", english: "But when a person has no sentiment or ego, when they possess courage and confidence, not caring whether they succeed or fail, then their action arises from purity.", hindi: "जो कर्ता आसक्ति से रहित, अहंकाररहित, धैर्य और उत्साह से युक्त, तथा सफलता और असफलता में समान (निर्विकार) रहता है, वह सात्त्विक कहा जाता है।" },
                { devanagari: "रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः।\nहर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः।।18.27।।", iast: "rāgī karmaphalaprepsur lubdho hiṃsātmako 'śuciḥ|\nharṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ||18.27||", english: "In one who is impulsive, greedy, looking for reward, violent, impure, and torn between joy and sorrow, it may be assumed that Passion is predominant.", hindi: "जो कर्ता आसक्त, कर्मफल का अभिलाषी, लोभी, हिंसक स्वभाव वाला, अपवित्र, तथा हर्ष-शोक से युक्त है, वह राजसिक कहा गया है।" },
                { devanagari: "अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः।\nविषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते।।18.28।।", iast: "ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko 'lasaḥ|\nviṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate||18.28||", english: "While he whose purpose is weak, who is low-minded, stubborn, dishonest, malicious, lazy, despondent, and procrastinating—he may be assumed to be in darkness.", hindi: "जो कर्ता अयुक्त (अस्थिर मन वाला), असंस्कृत, घमण्डी, धूर्त, दूसरों की जीविका नष्ट करने वाला, आलसी, विषादग्रस्त तथा काम को टालने वाला है, वह तामसिक कहा जाता है।" },
                { devanagari: "बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु।\nप्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय।।18.29।।", iast: "buddher bhedaṃ dhṛteś caiva guṇatas trividhaṃ śṛṇu|\nprocyamānam aśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya||18.29||", english: "Reason and conviction are threefold, according to the quality that is dominant. I will explain them fully and separately, O Arjuna!", hindi: "हे धनञ्जय (अर्जुन)! अब गुणों के अनुसार बुद्धि और धृति (धैर्य) के भी तीन-तीन भेद हैं, जिन्हें मैं विस्तार से पृथक्-पृथक् कहता हूँ, उसे सुन।" },
                { devanagari: "प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये।\nबन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी।।18.30।।", iast: "pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye|\nbandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī||18.30||", english: "That intellect which understands the creation and dissolution of life, what actions should be done and what not, which discriminates between fear and fearlessness, bondage and deliverance, is Pure.", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! जो बुद्धि प्रवृत्ति और निवृत्ति, कर्तव्य और अकर्तव्य, भय और अभय, तथा बन्धन और मोक्ष को यथार्थ रूप से जानती है, वह सात्त्विक है।" },
                { devanagari: "यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च।\nअयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी।।18.31।।", iast: "yayā dharmam adharmaṃ ca kāryaṃ cākāryam eva ca|\nayathāvat prajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī||18.31||", english: "The intellect that does not understand what is right and wrong, and what should be done and not done, is under the sway of Passion.", hindi: "हे पार्थ! जिस बुद्धि से मनुष्य धर्म और अधर्म को, तथा कर्तव्य और अकर्तव्य को यथार्थ रूप से नहीं जान पाता, वह बुद्धि राजसिक है।" },
                { devanagari: "अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता।\nसर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी।।18.32।।", iast: "adharmaṃ dharmam iti yā manyate tamasā''vṛtā|\nsarvārthān viparītāṃś ca buddhiḥ sā pārtha tāmasī||18.32||", english: "And that which, shrouded in Ignorance, thinks wrong to be right, and sees everything perversely, O Arjuna, that intellect is ruled by Darkness.", hindi: "हे पार्थ! जो बुद्धि तमोगुण से ढकी होकर अधर्म को धर्म मान लेती है और समस्त वस्तुओं को विपरीत रूप में देखती है, वह तामसिक है।" },
                { devanagari: "धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः।\nयोगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी।।18.33।।", iast: "dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ|\nyogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī||18.33||", english: "The conviction and steady concentration with which the mind, the energy, and the senses are controlled—O Arjuna!—are the result of purity.", hindi: "हे पार्थ! जिस अविचल धृति से मनुष्य योग के द्वारा मन, प्राण और इन्द्रियों की क्रियाओं को धारण (नियन्त्रित) करता है, वह धृति सात्त्विक है।" },
                { devanagari: "यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन।\nप्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी।।18.34।।", iast: "yayā tu dharmakāmārthān dhṛtyā dhārayate 'rjuna|\nprasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī||18.34||", english: "The conviction that always holds fast to rituals, self-interest, and wealth for the sake of what they may bring forth comes from passion.", hindi: "हे अर्जुन! किन्तु जिस धृति से मनुष्य फल की आसक्ति से धर्म, अर्थ और काम को ही दृढ़तापूर्वक धारण करता है, हे पार्थ! वह धृति राजसिक है।" },
                { devanagari: "यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च।\nन विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी।।18.35।।", iast: "yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madam eva ca|\nna vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī||18.35||", english: "And that which clings perversely to false idealism, fear, grief, despair, and vanity is the product of ignorance.", hindi: "हे पार्थ! जिस धृति से दुर्बुद्धि मनुष्य निद्रा, भय, शोक, विषाद और मद को नहीं छोड़ता — उससे चिपका रहता है — वह धृति तामसिक है।" },
                { devanagari: "सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ।\nअभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति।।18.36।।", iast: "sukhaṃ tv idānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha|\nabhyāsād ramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati||18.36||", english: "Hear further the three kinds of pleasure. That which increases day by day delivers one from misery.", hindi: "हे भरतश्रेष्ठ (अर्जुन)! अब तू मुझसे तीन प्रकार के सुख को सुन — जिसमें मनुष्य अभ्यास से रमने लगता है और जिससे दुःख का अन्त हो जाता है।" },
                { devanagari: "यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्।\nतत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्।।18.37।।", iast: "yat tad agre viṣam iva pariṇāme 'mṛtopamam|\ntat sukhaṃ sāttvikaṃ proktam ātmabuddhiprasādajam||18.37||", english: "Which at first seems like poison but afterwards acts like nectar—that pleasure is pure, for it is born of wisdom.", hindi: "जो सुख आरम्भ में विष के समान प्रतीत होता है, किन्तु परिणाम में अमृत के समान होता है, वह आत्मविषयक बुद्धि की प्रसन्नता से उत्पन्न सात्त्विक सुख कहा गया है।" },
                { devanagari: "विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्।\nपरिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्।।18.38।।", iast: "viṣayendriyasaṃyogād yat tad agre 'mṛtopamam|\npariṇāme viṣam iva tat sukhaṃ rājasaṃ smṛtam||18.38||", english: "That which, at first, is like nectar, as the senses revel in their objects, but in the end acts like poison—that pleasure arises from Passion.", hindi: "जो सुख विषयों और इन्द्रियों के संयोग से आरम्भ में अमृत के समान प्रतीत होता है, किन्तु परिणाम में विष के समान हो जाता है, वह राजसिक सुख कहा गया है।" },
                { devanagari: "यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः।\nनिद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्।।18.39।।", iast: "yad agre cānubandhe ca sukhaṃ mohanam ātmanaḥ|\nnidrālasyapramādotthaṃ tat tāmasam udāhṛtam||18.39||", english: "While the pleasure that drugs the senses from start to finish, which springs from indolence, lethargy, and folly—that pleasure flows from Ignorance.", hindi: "और जो सुख आरम्भ में तथा परिणाम में भी आत्मा को मोह में डालने वाला है, तथा जो निद्रा, आलस्य और प्रमाद से उत्पन्न होता है, वह तामसिक कहा गया है।" },
                { devanagari: "न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः।\nसत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः।।18.40।।", iast: "na tad asti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ|\nsattvaṃ prakṛtijair muktaṃ yad ebhiḥ syāt tribhir guṇaiḥ||18.40||", english: "There is nothing anywhere on earth or in the higher worlds that is free from the three Qualities, for they are born of Nature.", hindi: "पृथ्वी पर अथवा स्वर्ग के देवताओं में भी ऐसा कोई प्राणी नहीं है जो प्रकृति से उत्पन्न इन तीन गुणों से रहित हो।" },
                { devanagari: "ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप।\nकर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः।।18.41।।", iast: "brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa|\nkarmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavair guṇaiḥ||18.41||", english: "O Arjuna! The duties of spiritual teachers, the soldiers, the traders, and the servants have all been fixed according to the dominant quality in their nature.", hindi: "हे परन्तप (शत्रुओं को तपाने वाले अर्जुन)! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — इनके कर्म स्वभाव से उत्पन्न गुणों के अनुसार विभाजित किए गए हैं।" },
                { devanagari: "शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च।\nज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्।।18.42।।", iast: "śamo damas tapaḥ śaucaṃ kṣāntir ārjavam eva ca|\njñānaṃ vijñānam āstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam||18.42||", english: "Serenity, self-restraint, austerity, purity, forgiveness, uprightness, knowledge, wisdom, and faith in God—these constitute the duty of a spiritual teacher.", hindi: "शम (मन का संयम), दम (इन्द्रियों का संयम), तप, शौच (पवित्रता), क्षमा, सरलता, ज्ञान, विज्ञान (अनुभवजन्य बोध) तथा आस्तिकता (ईश्वर में श्रद्धा) — ये ब्राह्मण के स्वभावजन्य कर्म हैं।" },
                { devanagari: "शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्।\nदानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्।।18.43।।", iast: "śauryaṃ tejo dhṛtir dākṣyaṃ yuddhe cāpy apalāyanam|\ndānam īśvarabhāvaś ca kṣātraṃ karma svabhāvajam||18.43||", english: "Valor, glory, firmness, skill, generosity, steadiness in battle, and the ability to rule—these constitute the duty of a soldier. They flow from his own nature.", hindi: "शौर्य, तेज, धैर्य, दक्षता, युद्ध से पलायन न करना, दान तथा शासन का सामर्थ्य — ये क्षत्रिय के स्वभावजन्य कर्म हैं।" },
                { devanagari: "कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्।\nपरिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्।।18.44।।", iast: "kṛṣigaurakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam|\nparicaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam||18.44||", english: "Agriculture, the protection of cows, and trade are the duties of a trader, in accordance with his nature. The duty of a servant is to serve, which also agrees with his nature.", hindi: "कृषि, गोरक्षा और वाणिज्य — ये वैश्य के स्वभावजन्य कर्म हैं; तथा सेवा करना — यह शूद्र का स्वभावजन्य कर्म है।" },
                { devanagari: "स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः।\nस्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु।।18.45।।", iast: "sve sve karmaṇy abhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ|\nsvakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tac chṛṇu||18.45||", english: "Perfection is attained when one diligently attends to their duty. Listen, and I will tell you how it is attained by one who always minds their own duty.", hindi: "अपने-अपने कर्म में लगा हुआ मनुष्य परम सिद्धि को प्राप्त कर लेता है; अपने कर्म में रत रहता हुआ वह जिस प्रकार सिद्धि पाता है, उसे तू सुन।" },
                { devanagari: "यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्।\nस्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः।।18.46।।", iast: "yataḥ pravṛttir bhūtānāṃ yena sarvam idaṃ tatam|\nsvakarmaṇā tam abhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ||18.46||", english: "One reaches perfection by dedicating their actions to God, Who is the source of all being and fills everything.", hindi: "जिससे समस्त प्राणियों की प्रवृत्ति होती है और जिसने यह सम्पूर्ण जगत् व्याप्त किया है, उस परमेश्वर की अपने कर्म के द्वारा पूजा करके मनुष्य सिद्धि को प्राप्त कर लेता है।" },
                { devanagari: "श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।\nस्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।।18.47।।", iast: "śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt|\nsvabhāvaniyataṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam||18.47||", english: "It is better to do one's own duty, however defective it may be, than to follow the duty of another, however well one may perform it. He who does his duty as his own nature reveals it, never commits a sin.", hindi: "भलीभाँति किए गए दूसरे के धर्म की अपेक्षा गुणरहित अपना धर्म ही श्रेष्ठ है; अपने स्वभाव से नियत कर्म को करता हुआ मनुष्य पाप को प्राप्त नहीं होता।" },
                { devanagari: "सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्।\nसर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः।।18.48।।", iast: "sahajaṃ karma kaunteya sadoṣam api na tyajet|\nsarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnir ivāvṛtāḥ||18.48||", english: "The duty that falls to one's lot of its own accord should not be abandoned, though it may have its defects. All acts are marred by defects, just as fire is obscured by smoke.", hindi: "हे कौन्तेय (कुन्तीपुत्र अर्जुन)! स्वभाव से प्राप्त कर्म दोषयुक्त होने पर भी त्यागना नहीं चाहिए; क्योंकि जैसे अग्नि धुएँ से ढकी रहती है, वैसे ही समस्त कर्म किसी न किसी दोष से ढके रहते हैं।" },
                { devanagari: "असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः।\nनैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति।।18.49।।", iast: "asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ|\nnaiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati||18.49||", english: "He whose mind is entirely detached, who has conquered himself, and whose desires have vanished, reaches that stage of perfect freedom through his renunciation, where action completes itself and leaves no seed.", hindi: "जिसकी बुद्धि सर्वत्र आसक्ति से रहित है, जिसने अपने मन को जीत लिया है और जो स्पृहा (इच्छा) से रहित है, वह संन्यास के द्वारा कर्मबन्धन से मुक्ति रूपी परम नैष्कर्म्य-सिद्धि को प्राप्त कर लेता है।" },
                { devanagari: "सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे।\nसमासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा।।18.50।।", iast: "siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me|\nsamāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā||18.50||", english: "I will now state briefly how one who has reached perfection finds the Eternal Spirit, the state of Supreme Wisdom.", hindi: "हे कौन्तेय (अर्जुन)! सिद्धि को प्राप्त पुरुष जिस प्रकार ज्ञान की परम निष्ठा रूप ब्रह्म को प्राप्त होता है, उसे मुझसे संक्षेप में सुन।" },
                { devanagari: "बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च।\nशब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च।।18.51।।", iast: "buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyā''tmānaṃ niyamya ca|\nśabdādīn viṣayāṃs tyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca||18.51||", english: "Guided always by pure reason, bravely restraining himself, renouncing the objects of sense and giving up attachment and hatred; he attains peace.", hindi: "जो विशुद्ध बुद्धि से युक्त होकर, धृति के द्वारा अपने मन को वश में करके, शब्द आदि विषयों का त्याग करके तथा राग-द्वेष को छोड़कर —" },
                { devanagari: "विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः।\nध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः।।18.52।।", iast: "viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ|\ndhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ||18.52||", english: "Enjoying solitude, being abstemious, having his body, mind, and speech under perfect control, and being absorbed in meditation, he becomes free—always filled with the spirit of renunciation.", hindi: "जो एकान्त-सेवी, मिताहारी, मन-वाणी-शरीर को संयमित रखने वाला, निरन्तर ध्यानयोग में तत्पर तथा वैराग्य का दृढ़ आश्रय लेने वाला है —" },
                { devanagari: "अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्।\nविमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते।।18.53।।", iast: "ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham|\nvimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate||18.53||", english: "Having abandoned selfishness, power, arrogance, anger, and desire, possessing nothing of his own, and having attained peace, he is fit to join the Eternal Spirit.", hindi: "और जो अहंकार, बल, घमण्ड, काम, क्रोध तथा संग्रह की वृत्ति को त्यागकर, ममतारहित और शान्त हो गया है — वह ब्रह्मरूप होने के योग्य हो जाता है।" },
                { devanagari: "ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति।\nसमः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्।।18.54।।", iast: "brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati|\nsamaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām||18.54||", english: "When he unites with the Eternal and his soul knows the bliss of the Self, he feels no desire or regret, he regards all beings equally, and enjoys the blessing of supreme devotion to Me.", hindi: "ब्रह्मरूप होकर प्रसन्न-चित्त वाला वह पुरुष न किसी के लिए शोक करता है और न किसी की कामना करता है; समस्त प्राणियों में समभाव रखता हुआ वह मेरी परम भक्ति को प्राप्त कर लेता है।" },
                { devanagari: "भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।\nततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्।।18.55।।", iast: "bhaktyā mām abhijānāti yāvān yaś cāsmi tattvataḥ|\ntato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram||18.55||", english: "By such devotion, he sees Me, who I am and what I am; and thus realizing the truth, he enters into My kingdom.", hindi: "उस भक्ति के द्वारा वह मुझे — मैं जैसा और जो कुछ हूँ — यथार्थ रूप में जान लेता है; और मुझे तत्त्व से जानकर तत्काल ही मुझमें प्रवेश कर जाता है।" },
                { devanagari: "सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः।\nमत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्।।18.56।।", iast: "sarvakarmāṇy api sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ|\nmatprasādād avāpnoti śāśvataṃ padam avyayam||18.56||", english: "Relying on Me in all his actions and doing them for My sake, he attains, by My grace, eternal and unchangeable life.", hindi: "मेरा आश्रय लेकर समस्त कर्मों को सदा करता हुआ भी वह भक्त मेरी कृपा से शाश्वत और अविनाशी पद को प्राप्त कर लेता है।" },
                { devanagari: "चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः।\nबुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव।।18.57।।", iast: "cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ|\nbuddhiyogam upāśritya maccittaḥ satataṃ bhava||18.57||", english: "Surrender your actions to Me, live in Me, focus your intellect on Me, and always think of Me.", hindi: "तू अपने समस्त कर्मों को मन से मुझे अर्पित करके, मुझे ही परम लक्ष्य मानकर तथा समत्व-बुद्धियोग का आश्रय लेकर निरन्तर मुझमें चित्त लगाने वाला हो।" },
                { devanagari: "मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि।\nअथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि।।18.58।।", iast: "maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāt tariṣyasi|\natha cet tvam ahaṅkārān na śroṣyasi vinaṅkṣyasi||18.58||", english: "Fix your mind on Me, and by My grace you will overcome the obstacles in your path. But if, misled by pride, you do not listen, then you will indeed be lost.", hindi: "मुझमें चित्त लगाने पर तू मेरी कृपा से समस्त कठिनाइयों को पार कर जाएगा; किन्तु यदि अहंकारवश तू मेरी बात नहीं सुनेगा, तो नष्ट हो जाएगा।" },
                { devanagari: "यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे।\nमिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति।।18.59।।", iast: "yad ahaṅkāram āśritya na yotsya iti manyase|\nmithyaiṣa vyavasāyas te prakṛtis tvāṃ niyokṣyati||18.59||", english: "If you in your vanity think of avoiding this fight, your will shall not be fulfilled, for Nature herself will compel you.", hindi: "यदि अहंकार का आश्रय लेकर तू ऐसा मानता है कि 'मैं युद्ध नहीं करूँगा', तो तेरा यह निश्चय मिथ्या है; क्योंकि तेरी प्रकृति ही तुझे युद्ध में लगा देगी।" },
                { devanagari: "स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा।\nकर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत्।।18.60।।", iast: "svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā|\nkartuṃ necchasi yanmohāt kariṣyasyavaśo'pi tat||18.60||", english: "O Arjuna! Your duty binds you. It has arisen from your own nature, and that which you do not desire to do in your delusion, you will do that very thing. You are helpless.", hindi: "हे कौन्तेय (अर्जुन)! अपने स्वभाव से उत्पन्न कर्म से बँधा हुआ तू मोहवश जिस कर्म को करना नहीं चाहता, उसे भी विवश होकर करेगा।" },
                { devanagari: "ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति।\nभ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया।।18.61।।", iast: "īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe 'rjuna tiṣṭhati|\nbhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā||18.61||", english: "God dwells in the hearts of all beings, O Arjuna! He causes them to revolve, as it were, on a wheel, by His mystic power.", hindi: "हे अर्जुन! ईश्वर समस्त प्राणियों के हृदय में स्थित है, और अपनी माया से सब प्राणियों को यन्त्र पर आरूढ़ हुए के समान घुमाता रहता है।" },
                { devanagari: "तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत।\nतत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्।।18.62।।", iast: "tam eva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata|\ntatprasādāt parāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam||18.62||", english: "With all your strength, fly to Him and surrender yourself, and by His grace you will attain Supreme Peace and reach the Eternal Home.", hindi: "हे भारत (अर्जुन)! तू सम्पूर्ण भाव से उसी की शरण में जा; उसकी कृपा से तू परम शान्ति तथा शाश्वत परमधाम को प्राप्त करेगा।" },
                { devanagari: "इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया।\nविमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु।।18.63।।", iast: "iti te jñānam ākhyātaṃ guhyād guhyataraṃ mayā|\nvimṛśyaitad aśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru||18.63||", english: "Thus, I have revealed to you the truth, the mystery of mysteries. Having thought it over, you are free to act as you wish.", hindi: "इस प्रकार मैंने तुझे यह गुह्य से भी गुह्यतर ज्ञान कह दिया है; अब तू इस पर पूर्ण रूप से विचार करके जैसा चाहे वैसा कर।" },
                { devanagari: "सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः।\nइष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्।।18.64।।", iast: "sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ|\niṣṭo 'si me dṛḍham iti tato vakṣyāmi te hitam||18.64||", english: "Listen to My last word once more, the deepest secret of all; you are My beloved, you are My friend, and I speak for your welfare.", hindi: "अब तू सबसे अधिक गुप्त मेरे परम वचन को फिर से सुन; तू मुझे अत्यन्त प्रिय है, इसीलिए मैं तेरे हित की बात कहता हूँ।" },
                { devanagari: "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।\nमामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे।।18.65।।", iast: "manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru|\nmām evaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo 'si me||18.65||", english: "Dedicate yourself to Me, worship Me, sacrifice all for Me, prostrate yourself before Me, and you will surely come to Me. I truly pledge to you; you are My beloved.", hindi: "तू मुझमें मन लगाने वाला हो, मेरा भक्त हो, मेरा पूजन करने वाला हो और मुझे प्रणाम कर; तू मुझे ही प्राप्त करेगा — यह मैं सत्य प्रतिज्ञा करता हूँ, क्योंकि तू मुझे प्रिय है।" },
                { devanagari: "सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।\nअहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः।।18.66।।", iast: "sarvadharmān parityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja|\nahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ||18.66||", english: "Give up your earthly duties, surrender yourself to Me alone. Do not be anxious; I will absolve you from all your sins.", hindi: "समस्त धर्मों (कर्तव्यों) को त्यागकर तू केवल मेरी ही शरण में आ जा; मैं तुझे समस्त पापों से मुक्त कर दूँगा, तू शोक मत कर।" },
                { devanagari: "इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।\nन चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति।।18.67।।", iast: "idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana|\nna cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo'bhyasūyati||18.67||", english: "Do not speak this to one who has not practiced austerities, or to one who does not love, or who will not listen, or who mocks.", hindi: "यह ज्ञान न तो तपरहित को, न भक्तिरहित को, न सुनने की इच्छा न रखने वाले को, और न ही मुझमें दोष देखने वाले को कभी कहना चाहिए।" },
                { devanagari: "य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति।\nभक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः।।18.68।।", iast: "ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati|\nbhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ||18.68||", english: "But he who teaches this great secret to My devotees, his is the highest devotion, and he shall surely come to Me.", hindi: "जो मनुष्य इस परम गुह्य ज्ञान को मेरे भक्तों में प्रचारित करेगा, वह मुझमें परम भक्ति करके निःसन्देह मुझे ही प्राप्त होगा।" },
                { devanagari: "न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः।\nभविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि।।18.69।।", iast: "na ca tasmān manuṣyeṣu kaścin me priyakṛttamaḥ|\nbhavitā na ca me tasmād anyaḥ priyataro bhuvi||18.69||", english: "There is no one among men who can perform a service dearer to Me than this, nor is there any man on earth more beloved by Me than him.", hindi: "मनुष्यों में उससे बढ़कर मेरा प्रिय कार्य करने वाला कोई नहीं है, और न इस पृथ्वी पर उससे अधिक प्रिय कोई दूसरा मुझे होगा।" },
                { devanagari: "अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः।\nज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः।।18.70।।", iast: "adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādam āvayoḥ|\njñānayajñena tenāham iṣṭaḥ syām iti me matiḥ||18.70||", english: "He who will study this spiritual discourse of ours, I assure you, they shall thereby worship Me at the altar of Wisdom.", hindi: "और जो मनुष्य हम दोनों के इस धर्ममय संवाद का अध्ययन करेगा, वह ज्ञानयज्ञ के द्वारा मेरा पूजन करने वाला होगा — ऐसा मेरा मत है।" },
                { devanagari: "श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः।\nसोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्।।18.71।।", iast: "śraddhāvān anasūyaś ca śṛṇuyād api yo naraḥ|\nso 'pi muktaḥ śubhā~l lokān prāpnuyāt puṇyakarmaṇām||18.71||", english: "Yes, he who listens to it with faith and without doubt, even he, freed from evil, will rise to the worlds which the virtuous attain through righteous deeds.", hindi: "जो मनुष्य श्रद्धावान और दोषदृष्टि से रहित होकर इसे केवल सुन भी लेगा, वह भी पापों से मुक्त होकर पुण्यकर्म करने वालों के शुभ लोकों को प्राप्त करेगा।" },
                { devanagari: "कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा।\nकच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय।।18.72।।", iast: "kaccid etac chrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā|\nkaccid ajñānasaṃmohaḥ pranaṣṭas te dhanañjaya||18.72||", english: "O Arjuna, have you listened attentively to My words? Has your ignorance and delusion gone?", hindi: "हे पार्थ (अर्जुन)! क्या तूने इस उपदेश को एकाग्र चित्त से सुना? हे धनञ्जय! क्या तेरा अज्ञानजनित मोह नष्ट हुआ?" },
                { devanagari: "अर्जुन उवाच\nनष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत।\nस्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव।।18.73।।", iast: "arjuna uvāca\nnaṣṭo mohaḥ smṛtir labdhā tvatprasādān mayācyuta|\nsthito 'smi gatasandehaḥ kariṣye vacanaṃ tava||18.73||", english: "Arjuna replied: \"My Lord! O Immutable One! My delusion has fled. By Your Grace, O Changeless One, the light has dawned. My doubts have been dispelled, and I stand before You ready to do Your will.\"", hindi: "अर्जुन बोले — हे अच्युत (अविनाशी श्रीकृष्ण)! आपकी कृपा से मेरा मोह नष्ट हो गया और मुझे स्मृति (आत्मज्ञान) प्राप्त हो गई; अब मैं संशयरहित होकर स्थिर हूँ और आपके वचन का पालन करूँगा।" },
                { devanagari: "सञ्जय उवाच\nइत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः।\nसंवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्।।18.74।।", iast: "sañjaya uvāca\nity ahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ|\nsaṃvādam imam aśrauṣam adbhutaṃ romaharṣaṇam||18.74||", english: "Sanjaya said: \"I heard this rare, wonderful, and soul-stirring discourse between Lord Shri Krishna and the great-souled Arjuna.", hindi: "संजय ने कहा — इस प्रकार मैंने श्रीवासुदेव (श्रीकृष्ण) और महात्मा पार्थ (अर्जुन) के इस अद्भुत और रोमांचित कर देने वाले संवाद को सुना।" },
                { devanagari: "व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्।\nयोगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम्।।18.75।।", iast: "vyāsaprasādāc chrutavān etad guhyam ahaṃ param|\nyogaṃ yogeśvarāt kṛṣṇāt sākṣāt kathayataḥ svayam||18.75||", english: "Through the blessing of the sage Vyasa, I heard this secret and noble science from the lips of its Master, Lord Shri Krishna.", hindi: "व्यास जी की कृपा से मैंने योगेश्वर श्रीकृष्ण के मुख से साक्षात् स्वयं कहे जाते हुए इस परम गुह्य योग को सुना।" },
                { devanagari: "राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्।\nकेशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः।।18.76।।", iast: "rājan saṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādam imam adbhutam|\nkeśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhur muhuḥ||18.76||", english: "O King! The more I think of that marvelous and holy discourse, the more I lose myself in joy.", hindi: "हे राजन् (धृतराष्ट्र)! केशव (श्रीकृष्ण) और अर्जुन के इस पवित्र एवं अद्भुत संवाद को बार-बार स्मरण करके मैं पुनः-पुनः हर्षित होता हूँ।" },
                { devanagari: "तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः।\nविस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः।।18.77।।", iast: "tacca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpamatyadbhutaṃ hareḥ|\nvismayo me mahān rājan hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ||18.77||", english: "As I recall again and again the exceeding beauty of the Lord, I am filled with amazement and joy.", hindi: "हे राजन्! श्रीहरि (श्रीकृष्ण) के उस अत्यन्त अद्भुत विश्वरूप को बार-बार स्मरण करके मुझे महान विस्मय होता है और मैं बारम्बार हर्षित होता हूँ।" },
                { devanagari: "यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।\nतत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम।।18.78।", iast: "yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ|\ntatra śrīrvijayo bhūtirdhruvā nītirmatirmama||18.78|", english: "Wherever Lord Shri Krishna, the Prince of Wisdom, and Arjuna, the Great Archer, are, I am certain that good fortune, victory, happiness, and righteousness will follow.", hindi: "जहाँ योगेश्वर श्रीकृष्ण हैं और जहाँ धनुर्धर पार्थ (अर्जुन) हैं, वहीं श्री (सम्पत्ति), विजय, ऐश्वर्य और अटल नीति है — यही मेरा निश्चित मत है।" },
            ],
            colophon: { devanagari: "ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसंन्यासयोगो नाम अष्टादशोऽध्यायः।।", iast: "oṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde mokṣasaṃnyāsayogo nāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ||" },
        },
    ],
};
export default bhagavadGeeta;
//# sourceMappingURL=bhagavad-geeta.js.map